Изге Язма: Римлыларга хат
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T12:14:58.848992+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Римлыларга Хат
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Римлыларга Хат

Паулдан римлыларга хат

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

1

Паулның сәламе

1^1Аллаһының Яхшы хәбәрен игълан итү өчен сайлап куелган, Мәсих Гайсәнең рәсүл булырга чакырылган колы Паулдан сәлам!

2Аллаһы Яхшы хәбәрне алдан, Үзенең пәйгамбәрләре аркылы, Изге язмаларда вәгъдә иткән+. 3Бу Яхшы хәбәрдә Аның Углы турында сөйләнелә. Ул чыгышы белән Давыт нәселеннән булган,+
4ә изгелек Рухы Аны, үледән терелтелү сәбәпле, кодрәткә ия Аллаһы Углы дип билгеләгән. Ул – Хакимебез Гайсә Мәсих. 5Аның исеме хакына бар халыклар арасындагы кешеләр Аллаһыга иман китерсеннәр һәм буйсынсыннар дип, Аның аркылы мәрхәмәт һәм рәсүллек алдык+. 6Гайсә Мәсихнеке булырга чакырылган бу кешеләр арасында сез дә бар.

7Аллаһының Рим шәһәрендә яшәүче барлык сөеклеләренә, изге булырга чакырылганнарга: Атабыз Аллаһыдан вә Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт һәм иминлек булсын+.

Паулның Римга барырга теләве

8Иң элек Гайсә Мәсих аркылы һәммәгез өчен Аллама рәхмәтләр укыйм, чөнки иманыгыз хакында бөтен дөньяда сөйләнелә+. 9Сезне бертуктаусыз искә алуыма Аллаһы шаһит, Углы хакындагы Яхшы хәбәрне игълан итеп, Аңа бөтен рухым белән хезмәт итәм+. 10Аллаһы Үз ихтыяры белән, ниһаять, яныгызга килергә мөмкинлек бирсен иде дип, догаларымда һәрвакыт ялварам+. 11Сезне бик күрәсем һәм, сезне ныгыту өчен, миңа бирелгән рухи бүләк белән уртаклашасым килә, 12ягъни уртак иманыбыз нигезендә бер-беребезне дәртләндерә алуыбызны телим. 13Имандашлар, сезнең белеп торуыгызны телим: мин күп тапкырлар яныгызга килергә ният иттем, ләкин әлегәчә тоткарлыкларга очрадым. Яһүди булмаган башка халыклар арасындагыдай, сездә дә уңыш җыеп алырга телим+. 14Мин греклар һәм вәхшиләр, зирәкләр һәм наданнар алдында да бурычлымын+. 15Шуңа күрә, мин сезгә, Римда яшәүчеләргә дә, Яхшы хәбәрне игълан итәргә атлыгып торам.

16Яхшы хәбәрдән оялмыйм, һәр иман итүчегә, башта яһүдигә, аннары яһүди булмаганга да котылу өчен, Аллаһының кодрәте бит ул+. 17Бу Яхшы хәбәрдә Аллаһының кешеләрне иман аша һәм бары тик иман аша гына аклавы ачыклана. Изге язмада язылганча: «Иман аша акланган кеше яшәячәк»[*]+.

Кешеләрнең гаеплелеге

18Яманлык кылып, хакыйкатьне танырга комачаулаучы кешеләрнең һәртөрле имансызлыгына һәм яманлыгына күктән Аллаһының ярсуы ачыла бара+. 19Аллаһы хакында белергә мөмкин булган һәрнәрсә алар өчен ачык, аны Аллаһы ачып бирде бит+. 20Галәм барлыкка китерелгәннән бирле, Аллаһының күренмәгән сыйфатлары, ягъни мәңгелек кодрәте һәм илаһилыгы Үзе барлыкка китергән нәрсәләр аша ачык күренә һәм аңлашыла. Шулай икән, ул кешеләрнең акланырга нигезе юк+.

21Аллаһыны белсәләр дә, алар Аны, Аллаһы итеп, тиешенчә данламадылар һәм Аңа шөкер итмәделәр. Киресенчә, буш уйларга бирелделәр, һәм аларның аңларга теләмәгән йөрәкләрен караңгылык каплады+. 22Үзләрен зирәккә санап, алар ахмакландылар+
23һәм үлемсез Аллаһының данын фани кешеләр, кошлар, дүрт аяклылар һәм сөйрәлүчеләргә охшаган сурәтләргә алыштырдылар+.

24Шунлыктан Аллаһы аларны үзләренең азгын теләкләре белән бозыклык карамагына тапшырды, алар тәннәрен үз араларында мәсхәрә итә башладылар+. 25Аллаһы хакыйкатен ялган белән алыштырдылар һәм Яратучыга түгел, яратылганга табындылар, хезмәт иттеләр. Яратучыга исә мәңгегә дан булсын. Амин+.

26Шул сәбәптән Аллаһы аларны хурлыклы нәфесләргә дучар итте: хатыннары табигый якынлык кылуны табигый булмаган якынлык кылуга алыштырды+. 27Ирләр дә шулай: хатын-кыз белән табигый якынлык кылу урынына, бер-берсенә карата җенси теләк белән янып, ирләр ирләр белән рисвайлык кылдылар һәм, юлдан язулары өчен, үз-үзләрендә тиешле җәзаларын алдылар+.

28Шулай итеп, Аллаһыны тануны мөһим дип исәпләмәгәнгә, Аллаһы аларны бозык уйлары иркенә тапшырды, һәм алар эшләнергә тиеш түгел гамәлләр кылалар. 29Аларның күңелләре һәртөрле яманлык, мәкерлек, комсызлык, явызлык белән тулган. Алар көнчелек, кеше үтерү теләге, ызгыш-талаш, алдау, яман ниятләр белән тулы. Алар – гайбәтчеләр, 30яла ягучылар, Аллаһыдан нәфрәтләнүчеләр, оятсызлар, тәкәбберләр, мактанчыклар, явызлык тудыручылар, ата-анага итагать күрсәтмәүчеләр, 31акылсызлар, үз сүзендә тормаучылар һәм рәхимсезләр, мәрхәмәтсезләр+. 32Алар мондый нәрсәләрне эшләүчеләрнең Аллаһының гадел хөкеме буенча үлемгә лаек булуларын беләләр; әмма шуларны эшләп кенә калмыйлар, шулай эшләүчеләрне хуплыйлар да+.

2

Аллаһының гадел хөкеме

2^1Әй, син, башкаларны хөкем итүче адәм, үзеңне аклап, һичнәрсә әйтә алмыйсың: башкаларны хөкем итеп, үзеңне дә хөкемгә дучар итәсең, чөнки син үзең дә шул ук гамәлләрне кыласың бит+. 2Без беләбез: андый эшне эшләүчеләр өчен Аллаһының хөкеме гадел. 3Әй, син, адәм, андый гамәл кылучыларны хөкем итәсең, ә үзең шул ук эшләрне эшлисең! Әллә син Аллаһы хөкеменнән качып котылырмын дип уйлыйсыңмы? 4Аллаһының игелеклелеге сине тәүбәгә китерәчәген аңламыйча, чиксез игелеге, сабырлыгы һәм түземлеген санламыйсыңмы әллә+? 5Син кире булганга һәм йөрәгең тәүбә итәргә теләмәгәнгә күрә, Аллаһының гадел хөкеме билгеле булачак ачу көнендә башыңа төшәчәк җәзаңны җыясың+. 6Аллаһы һәркемгә эшләренә карап түләр:+
7сабырлык белән игелекле эшләр кылып, данга, хөрмәткә һәм үлемсезлеккә омтылучыларга Ул мәңгелек тормыш бирә. 8Ә инде үзен генә яратып, хакыйкатькә буйсынмыйча, явызлык артыннан баручылар өстенә Аллаһы Үз ачуын һәм ярсуын төшерәчәк. 9Явызлык кылучы һәркемгә – башта яһүдигә, аннары яһүди булмаганга – михнәт һәм газап булачак+. 10Ә игелек кылучы һәркемне – башта яһүдине, аннары яһүди булмаганны – дан, хөрмәт һәм иминлек көтә,+
11чөнки Аллаһы һәркемгә бертигез карый+.

12Муса кануны булмыйча, гөнаһ кылганнар шул хәлдә һәлак булачаклар да; ә инде Канунны белә торып гөнаһ кылганнар Канун буенча хөкем ителәчәкләр+. 13Аллаһы Канунны ишетүчеләрне түгел, аны үтәүчеләрне Үз каршында акланган дип игълан итәчәк+. 14Мәҗүсиләрнең Кануны юк бит, ләкин алар Канун таләп иткәнне табигый сиземләүләре белән башкарганда, канунсыз да үзләренә үзләре Канун булалар. 15Бу исә Канун таләпләренең йөрәкләренә язылганлыгын күрсәтә. Моны вөҗданнары да раслый – уй-фикерләре кайвакыт аларны гаепли, ә кайвакыт хәтта яклый да+. 16Мин сөйли торган Яхшы хәбәр буенча, Аллаһы кешеләрнең серләрен Мәсих Гайсә аркылы хөкем итәсе көнне моның һәммәсе булачак.

Яһүдиләр һәм Аллаһы кануны

17Менә син үзеңне яһүди дип атыйсың, Муса канунына таянасың һәм Аллаһы белән мактанасың,+
18Кануннан өйрәнеп, Аллаһының ихтыярын һәм яманнан яхшыны аера беләсең. 19Син үзең сукырларның юл күрсәтүчесе, караңгылыктагылар өчен яктылык,+
20наданнарның остазы, тәҗрибәсезләрнең укытучысы булуыңа ышанасың, чөнки белем вә хакыйкатьне гәүдәләндерүче Канунны беләсең. 21Шулай булгач, ничек соң син, башкаларны өйрәтеп тә, үзеңне-үзең өйрәтмисең? Урламаска үгетлисең, ә үзең урлыйсыңмы+? 22«Зина кылма» дисең, ә үзең зина кыласыңмы? Потлардан җирәнәсең, ә үзең аларның табыну урынын талыйсыңмы+? 23Аллаһы кануны белән мактанасың, ә үзең, аны бозып, Аллаһыны мәсхәрәлисеңме? 24Изге язмада язылганча, «мәҗүсиләр Аллаһы исемен сезнең аркада хурлыйлар»[*]+.

25Канунны үтәсәң, сөннәтле булуың файдалы; ә инде син аны бозасың икән, ул чакта сөннәткә утыртылмагандай буласың+. 26Шулай булгач, сөннәтсез кеше Канун кагыйдәләрен үтәсә, ул сөннәткә утыртылган булып саналмасмы+? 27Тышкы яктан сөннәтсез, әмма Канунны үтәүче кеше, сине – язылган Канунга һәм сөннәтлелеккә ия кешене Канунны бозган өчен хөкем итәр+. 28Тышкы яктан гына яһүди булган – чын яһүди түгел, һәм тәндәге сөннәтләнү генә чын сөннәт түгел әле+. 29Эчке яктан яһүди булган гына чын яһүдидер, һәм язылган Канун түгел, ә Изге Рух китергән, йөрәк түрендә булган сөннәт кенә чын сөннәттер[*]. Мондый яһүдигә мактау кешеләрдән түгел, Аллаһыдан килә+.

3

3^1Шулай итеп, яһүди булуның өстенлеге яки сөннәтле булуның файдасы бармы+? 2Һәрьяктан зур өстенлек бар! Беренчедән, Аллаһы сүзе нәкъ аларга әманәт ителгән+. 3Һәм кайберәүләр Аллаһыга тугрылыклы булмаган икән, ни булыр? Аларның тугры булмаулары Аллаһының тугрылыклыгын юкка чыгарырмы+? 4Һич тә алай түгел! Һәр кеше ялганчы булса да, Аллаһы хак, Үз сүзенә тугрылыклы. Аның турында Изге язмада язылган бит:

«Гаепләү сүзләрең хаклыдыр,
хөкемгә тартканда Син җиңәсең»[*]+.

5Әгәр безнең гаделсезлегебез Аллаһының гаделлеген ачыграк күрсәтә икән, Аллаһы, өстебезгә ачуын яудырып, дөрес эшләмәде, дип әйтә алабызмы? (Мин биредә кешеләрчә фикер йөртәм.) 6Һич тә! Юкса Аллаһы дөньяны ничек хөкем итә алыр иде? 7Әмма ялганчы булуым, Аллаһының хакыйкатен ачыграк күрсәтеп, Аның дан-шөһрәтен арттыра икән, ни өчен соң әле мин гөнаһлы дип хөкем ителәм+? 8Шулай икән: «Яхшылык килеп чыксын өчен, яманлык кылыйк!» – дип әйтергәдер, бәлкем? Сез шулай әйтәсез икән дип, безне яманлап сөйлиләр дә кайберәүләр. Алар үзләренә тиешле хөкемне алачак+.

Бер тәкъва кеше дә юк

9Димәк, ничек инде? Безнең хәлебез яһүди булмаганныкылардан яхшыракмы? Һич тә юк, без инде ачык күрсәттек: яһүдиләр дә, яһүди булмаганнар да – барысы да гөнаһ хакимлеге астында+. 10Изге язмада язылган бит:

«Бер тәкъва кеше дә юк, бер генә дә.

11Акылга ия беркем дә юк, Аллаһыны эзләми беркем дә.

12Һәммәсе юлдан язган, бердәй бозылган;
игелек кылучы күренми, берәү дә юк»[*]+.
13«Ачык кабер базыдыр бугазлары,
телләре белән алдыйлар,
елан агуы сеңгән сүзләренә»[*]+.

14«Аларның авызы ләгънәт һәм әрнү белән тулы»[*]+.

15«Аяклары аларның кан түгәргә ашыга,

16йөргән юлларында бары җимереклек һәм кайгы гына кала.

17Иминлек юлын белмиләр алар»[*]+.

18«Аллаһыдан курку хисе юк аларда»[*]+.

19Ә без беләбез: Канун нәрсә дә булса сөйли икән, ул Канун хакимлеге астында булганнарга сөйли. Шуның өчен беркем дә, үзен яклар өчен, авызын ача алмас, һәм бар дөнья Аллаһы каршында гаепле булыр. 20Канун таләпләрен үтәү белән Аның каршында беркем дә акланган булмас бит. Канун аркылы гөнаһыбызны төшенеп таныйбыз гына+.

Иман аша аклану

21Әмма хәзер Муса канунына бәйсез рәвештә Аллаһының кешене ничек итеп аклавы ачыкланды. Бу турыда Канун һәм пәйгамбәрләр шаһитлык итә+. 22Аллаһының кешене иман аша аклавы Гайсә Мәсихкә иман итүчеләрнең барысына да бирелә. Кеше белән кеше арасында аерма юк, 23чөнки барысы да гөнаһ кылдылар һәм Аллаһының даныннан мәхрүм калдылар+. 24Барысы да Аллаһы мәрхәмәте белән үзләрен йолып алучы Мәсих Гайсә аркылы Аллаһының аклавын бүләк итеп алалар+. 25-26Аллаһы Гайсәне кичерелү алып килүче корбан итеп билгеләп куйды. Бу кичерелү Гайсәнең каны аша иман итүчеләргә бирелә. Шулай эшләп, элек кылынган гөнаһлар өчен җәза бирмичә, чиксез сабырлык күрсәтеп, Ул Үзенең хаклыгын раслады. Шулай итеп, хаклыгын хәзерге вакытта да күрсәтә: Ул Үзе хак һәм Гайсәгә иман итүчеләрне аклый[*]+.

27Шулай итеп, мактауга урын бармы инде? Юк, мактауга урын юк. Нәрсә нигезендә мөмкинлек калдырылмаган? Канунны үтәү нигезендәме? Юк, иман нигезендә+. 28Без бит кешенең Канунны үтәүгә бәйсез рәвештә иман белән Аллаһы тарафыннан аклануын раслыйбыз+. 29Аллаһы – яһүдиләр Алласы гынамы, башка халыкларныкы да түгелмени? Әлбәттә, башка халыкларныкы да,+
30чөнки Аллаһы бер. Ул сөннәтлеләрне дә, сөннәтсезләрне дә иман белән аклый+. 31Шулай итеп, без иманыбыз белән Канунны юкка чыгарабызмы? Һич тә алай түгел, киресенчә, без аны раслыйбыз+.

4

Ибраһим үрнәге

4^1Халкыбызның нәселбашы Ибраһим хакында нәрсә әйтә алабыз? Ул нәрсәгә ия булды соң? 2Әгәр Ибраһим үзе кылган гамәлләре белән акланган дип саналган икән, аның мактанырга хакы булган, ләкин Аллаһы каршында түгел. 3Изге язмада нәрсә диелгән? «Ибраһим Аллаһыга ышанды һәм моның белән тәкъва[*] булып саналды»[*]+. 4Ә эшчегә түләнгән хезмәт хакы бүләк дип түгел, бирелергә тиешле нәрсә булып санала. 5Әгәр инде кеше, үзе кылган гамәлләргә таянмыйча, гаеплеләрне аклаучы Аллаһыга ышана икән, шул ышануы белән Аның каршында акланган санала+. 6Эш-гамәлләренә бәйсез рәвештә, Аллаһы тарафыннан акланган кешенең бәхетле булуы турында сөйләп, Давыт шуны ук раслый:+

7«Бәхетледер кеше,
әгәр җинаятьләре кичерелсә.

8Бәхетледер кеше,
гаеп эшләрен Раббы гафу итсә»[*]+.

9Бу бәхетлелек сөннәтлеләргә генә карыймы, әллә сөннәтсезләргә дәме? Без: «Ибраһим үзенең ышануы белән тәкъва булып саналды», – дип сөйләдек+. 10Кайчан саналды? Сөннәтле булгачмы, әллә сөннәтле булганчымы? Сөннәтле булгач түгел, ә сөннәтле булганга кадәр. 11Әле сөннәтсез чакта ук ул ышануы белән Аллаһы каршында акланган саналды һәм аның сөннәткә утыртылуы моны раслаучы билге булды. Шулай итеп, Ибраһим, сөннәтләнмәгән килеш иман итеп, Аллаһы каршында акланган саналды һәм барлык кешеләрнең атасы булды+. 12Ибраһим – шулай ук сөннәтлеләрнең дә атасы, ягъни, сөннәткә утыртылып кына калмыйча, атабыз Ибраһимның әле сөннәтләнмәгән чакта йөргән иман сукмакларыннан йөрүчеләрнең атасы.

Аллаһының вәгъдәсе һәм иман

13«Дөнья синеке булыр» дигән Аллаһы вәгъдәсе Ибраһимга һәм аның токымына Канун таләпләрен үтәгән өчен түгел, иман итеп, Аллаһы каршында акланган өчен бирелде+. 14Канун үтәлүенә өмет баглаучылар Аллаһы вәгъдә иткәнне алсалар, иман мәгънәсен югалтыр, вәгъдә дә юкка чыгарылыр+. 15Канун үзе белән Аллаһының ачуын алып килә, әмма Канун булмаса, Канун бозу да булмый+.

16-17Аллаһының вәгъдәсе, мәрхәмәт буенча гына булсын өчен, иманга нигезләнгән. Шулай итеп, вәгъдә Ибраһим токымының һәммәсе өчен дә: Канунны тотучылар өчен генә түгел, аның кебек иман итүчеләр өчен дә ышанычлы. Изге язмада «Мин сине күп халыкларның нәсел атасы итеп куйдым»[*] дип язылганча, Ибраһим – һәммәбезнең атасы. Үлеләрне терелтүче, булмаган нәрсәләрне барлыкка китерүче, үзе ышанган Аллаһы каршында Ибраһим – барыбызның атасы++. 18Ул бернинди өмете булмаганда да өмет белән ышанган, һәм «Нәсел варисларың шулкадәр күп санлы булачак»[*] дип әйтелгәнчә, күп халыкларның атасы булган+. 19Үзенә йөз яшь чамасы, тәненең инде үлә баруын һәм Сараның, бала табу өчен, артык карт булуын аңласа да, аның иманы кимемәде+. 20Аллаһы вәгъдәсенә ышанмыйча шикләнеп карамады, киресенчә, иманында нык торып, Аллаһыга дан-шөһрәт китерде. 21Аллаһының биргән вәгъдәсен үти алачагына инанып, 22Ибраһим ышануы белән «тәкъва булып саналды»+.

23Хәер, «тәкъва булып саналу» дигән сүз бер аның өчен генә түгел, 24безнең өчен дә язылды. Әлеге сүз безгә дә – Хакимебез Гайсәне үледән терелткән Аллаһыга инанучыларга да кагыла+. 25Гайсә гөнаһларыбыз өчен үлемгә тапшырылды һәм аклануыбыз өчен терелтелде+.

5

Аклауның нәтиҗәсе

5^1Шуңа күрә, иман белән аклану алгач, Хакимебез Гайсә Мәсих аша Аллаһы белән безнең арада татулык мөнәсәбәте урнаша+. 2Хәзер без ия булган мәрхәмәткә Мәсих аша иман белән мөмкинлек ачылды һәм без Аллаһы данын уртаклашырбыз дигән өмет белән мактанабыз+. 3Моның белән генә түгел, михнәт чигүләребез белән дә мактанабыз, чөнки михнәт чигүләр – чыдамлык,+
4чыдамлык тотрыклылык тудыра, ә тотрыклылык өмет хасил итүен беләбез. 5Ә өмет алдамый, чөнки Аллаһы Үзенең мәхәббәтен безгә бирелгән Изге Рух аша йөрәкләребезгә мул итеп яудырган+.

6Без әле ярдәмгә мохтаҗ булганда, Аллаһы билгеләгән бер вакытта Мәсих имансызлар өчен үлде. 7Кем дә булса хәтта тәкъва кеше хакына үләргә теләр микән? Хәер, игелекле кеше хакына, бәлки, кемнең дә булса үләргә җөрьәт итүе мөмкин. 8Әмма Аллаһы безгә булган мәхәббәтен шуның белән исбат итте: Мәсих гөнаһлы чагыбызда ук безнең хакка үлде+. 9Һәм инде хәзер, Үз каны белән аклаганнан соң, әлбәттә, Ул безне Аллаһы ачуыннан коткарачак+. 10Аллаһыга дошман булган вакытыбызда Углының үлеме аркылы Аның белән татулашканбыз икән, инде бигрәк тә хәзер татулашкан хәлдә Углының тормышы белән котылачакбыз+. 11Әле бу гына да түгел, Аллаһы белән Хакимебез Гайсә Мәсих аша мактанабыз, Аның аша без хәзер бу татулыкны алдык та!

Адәм һәм Мәсих

12Бер кеше аркылы гөнаһ һәм гөнаһ белән бергә үлем дөньяга үтеп керде. Шулай итеп, барлык кешеләр үлемгә ия булды, чөнки һәммәсе гөнаһ кылды+. 13Инде Канун булганга кадәр дә дөньяда гөнаһ бар иде; әмма Канун булмаган урында берәүнең дә гөнаһы исәпкә алынмый+. 14Шулай да, Адәмнән алып Муса пәйгамбәргә кадәр, Аллаһының тыюын бозып, Адәмдәй гөнаһ кылмаганнар белән дә үлем хакимлек иткән. Адәм, ниндидер бер мәгънәдә, килергә тиешле Затның үрнәге булып торган+.

15Әмма Аллаһының бүләк ителгән мәрхәмәтен гөнаһ белән чагыштырып булмый. Бер кешенең гөнаһы күпләрне үлемгә китергән икән, Аллаһының мәрхәмәте һәм бер Кеше – Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте белән бирелгән бүләк күпләргә бигрәк тә мул бирелә+. 16Аллаһы бүләген бер кеше кылган гөнаһның нәтиҗәсе белән чагыштырып булмый. Бер җинаять «гаепле!» дигән хөкем карары китереп чыгарды, ә Аллаһының мәрхәмәте белән бирелгән бүләк, бик күп җинаятьләр булуга карамастан, аклану алып килде+. 17Әгәр бары тик бер кешенең җинаяте аркасында үлем хакимлек иткән икән, бигрәк тә бер Кеше – Гайсә Мәсих аша Аллаһының мул мәрхәмәтен һәм бүләк буларак Аның аклавын кабул итүчеләр тормышта хакимлек итәчәк+.

18Шулай итеп, берәүнең җинаяте барлык кешеләргә «гаепле!» дигән хөкем чыгарган сыман, икенче Берәүнең хак гамәле һәммәсенә аклану һәм тормыш алып килде+. 19Бер кешенең буйсынмавы аркасында күпләр гөнаһлы булгандай, икенче Берәүнең итагатьлелеге белән күпләр Аллаһы тарафыннан акланачак+. 20Канун исә, җинаять артсын дип, кертелгән. Әмма гөнаһ күбәйгән җирдә Аллаһының мәрхәмәте тагын да арткан+. 21Димәк, гөнаһ кешеләр белән хакимлек иткән һәм аларны үлемгә китергән сыман, Аллаһының мәрхәмәте дә хаклык белән хакимлек итәр һәм Хакимебез Гайсә Мәсих аркылы мәңгелек тормышка китерер+.

6

Без гөнаһка карата үле

6^1Нәрсә әйтик соң? Аллаһының мәрхәмәте артсын дип, гөнаһ кылуны дәвам итәргәме? 2Һичбер вакытта да! Без гөнаһка карата үле: шулай булгач, ничек гөнаһ кылуны дәвам итә алабыз+? 3Безнең һәммәбезнең, суга чумдыру йоласы аша Мәсих Гайсәгә чумдырылып, Аның үлемен уртаклашуыбызны белмисезме әллә сез? 4Атаның бөек кодрәте белән Мәсих үледән терелтелгәндәй, яңа тормышта яшәү өчен, без чумдыру йоласы аша үлемен уртаклашып, Аның белән бергә күмелдек+. 5Мәсих белән бертөрле үлемдә берләшкәнбез икән, үледән терелүдә дә Аның белән берләшербез+.

6Без беләбез: гөнаһлы асылыбызның хакимлегеннән коткару өчен һәм инде гөнаһ коллары булмасак идек дип, элекке кешебез Мәсих белән бергә хачка кадакланды+. 7Үлгән кеше гөнаһ хакимлегеннән азат ителде бит инде+. 8Әмма Мәсих белән бергә үлгәнбез икән, Аның белән бергә яшәрбез дә, дип ышанабыз+. 9Без беләбез ки: үледән терелтелгәч, Мәсих кабат үлмәс, үлем инде Аңа хаким булмас+. 10Аның үлүе гөнаһ өчен иде, һәм Ул гөнаһка карата бөтенләйгә үлде. Әмма хәзер Аның гомер сөреше – Аллаһы өчен яшәү+. 11Шулай ук сез дә үзегезгә гөнаһ өчен үле, әмма Аллаһы өчен Мәсих Гайсә белән берлектә яшәүче дип карагыз.

12Шуңа күрә, гөнаһка фани тәнегез белән хакимлек итәргә юл куймагыз, аның нәфесләренә буйсынмагыз+. 13Тәнегезнең әгъзаларын явызлык коралы итеп, гөнаһка тапшырмагыз. Киресенчә, үзегезне, үлемнән тормышка күчерелгәннәр буларак, Аллаһыга тапшырыгыз һәм тәнегезнең әгъзаларын хаклык коралы итеп, Аңа бирегез+. 14Гөнаһ сезнең белән хакимлек итәргә тиеш түгел, чөнки сез Канун таләпләре белән түгел, ә Аллаһы мәрхәмәтендә яшисез.

Гөнаһтан азат булу

15Инде нишләргә хәзер? Канун таләпләре белән түгел, ә бәлки Аллаһының мәрхәмәтендә яшәгәнгә күрә, гөнаһ кылыргамы инде?! Һич тә алай түгел! 16Үзегезне кемгә дә булса коллыкка тапшырсагыз, шул кешенең итагатьле колы буласыгызны беләсез бит: гөнаһ колы булу сезне – үлемгә, Аллаһыга итагатьле булу исә Аның каршында аклануга китерә+. 17Аллаһыга шөкер, элек гөнаһ коллары булсагыз да, хәзер инде үзегез кабул итеп алган тәгълиматка чын күңелдән буйсынасыз. 18Гөнаһтан азат ителгәч, хаклык коллары булдыгыз+. 19(Сезнең кешеләрчә зиһенсезлегегезне истә тотып, кешеләр фикер йөрткәнчә сөйлим.) Элек тәннәрегезне явыз эшләргә китерүче бозыклыкка һәм явызлыкка кол итеп тапшырдыгыз. Ә хәзер аларны, изге тормышка илтүче хаклыкка кол итеп тапшырыгыз.

20Сез гөнаһ коллары булганда, хаклык гамәлләреннән азат идегез. 21Кылган яман гамәлләрегездән нинди файда алдыгыз? Ул чакта алган нәрсәләрегездән хәзер ояласыз, аларның ахыры – үлем бит. 22Хәзер исә сез гөнаһтан азат һәм Аллаһының коллары булдыгыз, моның җимеше – изгелек, ә нәтиҗәсе – мәңгелек тормыш+. 23Гөнаһ өчен әҗер – үлем бит, ә инде Аллаһының мәрхәмәт белән бирелгән бүләге – Хакимебез Мәсих Гайсәдәге мәңгелек тормыш+.

7

Кануннан азат булу

7^1Имандашлар, сез Канунны беләсез бит: кеше исән вакытта гына аның белән Канун хакимлек итүе сезгә билгеле түгелме? 2Мәсәлән, кияүдәге хатын ире исән чакта канун буенча ире белән бәйләнгән; ә ире үлсә, хатын үзен иренә бәйләп торучы кануннан азат ителә+. 3Шуңа күрә, ире исән чакта, башка ир-атныкы булса, зина кылучы дип аталачак; ә инде ире үлсә, хатын бу кануннан азат ителә һәм, башка берәүгә кияүгә чыкса да, зина кылучы булмый+. 4Сезнең белән дә шулай, имандашларым. Аллаһыга уңыш китерергә дип, башка Берәүнеке, ягъни үледән терелтелгән Мәсихнеке булу өчен, Аның үлеме аркылы Канун өчен үлдегез+. 5Гөнаһлы табигатебез йогынтысында яшәгәндә, Канун бәдәнебез әгъзаларындагы гөнаһлы нәфесләрне уята иде. Аларның нәтиҗәсе исә – үлемдер. 6Хәзер исә, кайчандыр безне бәйләп торган Канунга карата үлгәч, бу Кануннан азат ителдек: элеккечә – Канун буенча түгел, ә яңача – Изге Рух күрсәткәнчә, Аллаһыга хезмәт итәбез+.

Аллаһы кануны һәм гөнаһ

7Инде нәрсә әйтик? Әллә Канун гөнаһмы? Һич тә юк! Әмма мин гөнаһны Канун аркылы гына белдем. Әгәр Канун: «Башка кешенекенә нәфесеңне сузма»[*], – димәсә, мин нәфесләнүнең нәрсә икәнен аңламаган булыр идем+. 8Әмма гөнаһ, бу әмердән файдаланып, миндә һәртөрле нәфес теләкләре уятты. Кануннан башка гөнаһ үле+. 9Кайчандыр мин Канунны белми яшәдем, әмма Канун әмерен белгәннән соң, гөнаһ терелде, 10һәм мин үлдем. Димәк, яшәү алып килергә тиешле әмер үлем китергән булып чыкты+. 11Гөнаһ, әмернең үзеннән файдаланып, мине алдады һәм үлемгә китерде. 12Ләкин Канун изге, әмер дә изге, гадел һәм яхшы+.

13Димәк, яхшы нәрсә миңа үлем китердемени? Һич тә алай түгел! Әмма гөнаһ, гөнаһ булып танылсын өчен, яхшы нәрсә аркылы миңа үлем китерде. Шулай итеп, әмер аша гөнаһның никадәр куркыныч икәнлеге ачыграк күренде.

Гөнаһ белән көрәшү

14Без Канунның рухи икәнен беләбез. Мин исә дөньяви, гөнаһка кол итеп сатылганмын. 15Нәрсә эшләвемне дә аңламыйм: теләгәнемне түгел, нәфрәт иткәнемне эшлим+. 16Ә инде үзем теләмәгәнне эшлим икән, Канунның яхшы булуы белән килешәм+. 17Шулай булгач, инде моны үзем түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли. 18Мин бит беләм: миндә, ягъни гөнаһлы табигатемдә, һичнинди яхшы нәрсә юк, хәер, миндә яхшылык кылу теләге бар, әмма аны тормышка ашыра алмыйм+. 19Эшләргә теләгән яхшылыкны түгел, теләмәгән явызлыкны эшлим мин+. 20Димәк, теләмәгән нәрсәне эшлим икән, инде аны мин түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли.

21Моннан шундый кагыйдә килеп чыга: мин яхшылык эшләргә телим, ләкин явызлыктан арына алмыйм. 22Эчемнән Аллаһы канунына шатланам,+
23әмма үз тәнемдә башка бер канунның эш итүен күрәм. Бу канун акылым хуплаган канунга каршы көрәшә һәм мине үземдә эш итүче гөнаһ канунына буйсындыра+. 24Мескен кеше мин! Үлем китерүче бу тәннән мине кем коткарыр? 25Мине Хакимебез Гайсә Мәсих аркылы коткаручы Аллаһыга шөкер! Менә мин акылым белән Аллаһы канунына, ә гөнаһлы табигатем белән гөнаһ канунына хезмәт итәм.

8

Рух буенча яшәү

8^1Шулай итеп, Мәсих Гайсәдә булганнарга хәзер һичнинди хөкем юк, 2чөнки тормыш бирүче Рухның кануны Мәсих Гайсә аркылы сине[*] гөнаһ һәм үлем кануныннан азат итте+. 3Гөнаһлы табигатебез көчсез булганга, Канун башкара алмаганны Аллаһы Үзе башкарды. Ул Үз Углын гөнаһлы кешегә охшатып җибәрде, һәм, Аны корбан итеп, кеше тәнендә гөнаһны хөкем итте+. 4Аллаһы моны Канунның гадел таләпләре бездә, гөнаһлы табигать буенча түгел, Рух буенча яшәүчеләрдә гамәлгә ашсын өчен эшләде+.

5Гөнаһлы табигать буенча яшәүчеләр шул табигать теләге буенча гына, ә Рух буенча яшәүчеләр Изге Рух теләгәнчә фикер йөртәләр+. 6Гөнаһлы табигать буенча уйлау – үлемгә, ә Рух буенча уйлау тормышка һәм иминлеккә китерә. 7Гөнаһлы табигать буенча фикер йөртүче – Аллаһыга дошман. Ул Аллаһы канунына буйсынмый һәм буйсына да алмый+. 8Гөнаһлы табигать буенча яшәүчеләр Аллаһыга ярый алмыйлар.

9Әмма ләкин сездә Аллаһы Рухы яши икән, сез гөнаһлы табигать буенча түгел, Рух буенча яши торган буласыз. Инде берәүдә Мәсих Рухы юк икән, димәк, ул Аныкы түгел+. 10Тәнегез гөнаһ аркасында үле булып та, Мәсих сездә икән, Аллаһы сезне аклаганга күрә, Изге Рух сезнең өчен тормыш була. 11Әгәр Гайсәне үледән терелткән Аллаһының Рухы сездә яши икән, ул чакта Мәсихне үледән терелткән Аллаһы, сездә яшәүче Рухы белән, фани тәнегезгә дә тормыш бирәчәк+.

12Шуңа күрә, имандашлар, гөнаһлы табигатебезгә бурычыбыз юк, без ул теләгәнчә яшәргә тиеш түгел. 13Гөнаһлы табигать буенча яшәсәгез, сез үләчәксез. Ә инде гөнаһлы эшләрегезне Изге Рух ярдәмендә үтерәсез икән, сез яшәячәксез+. 14Аллаһы Рухы йөрткән кешеләрнең һәммәсе дә – Аллаһы балалары+. 15Сез тагын куркып яшәүгә китерә торган коллык рухын түгел, Аллаһы балалары итүче Рухны кабул итеп алдыгыз. Ул Рух аша без: «И газиз Атам![*]» – дип, Аллаһыга мөрәҗәгать итәбез+. 16Изге Рух Үзе, рухыбыз белән бергә, безнең Аллаһы балалары булуыбызны раслый+. 17Әгәр Аның балалары икәнбез, Аллаһы варислары да – без. Без Аның мирасын Мәсих белән бергә кабул итеп алабыз. Мәсих белән бергә михнәт чигәбез икән, Аның белән бергә дан-шөһрәткә дә ия булырбыз бит+.

Булачак дан

18Мин болай уйлыйм: хәзерге вакытлы газаплар киләчәктә безгә күрсәтеләчәк дан-шөһрәт белән чагыштырганда бернигә тормый+. 19Аллаһы тарафыннан барлыкка китерелгәннәрнең һәммәсе Аллаһы Үз балаларын күрсәтәчәк көнне түземсезләнеп көтә. 20-21Аллаһы бар иткәннәрнең һәммәсе яшәеш мәгънәсезлегенә буйсындырылды. Бу аларның ихтыяры буенча түгел, Буйсындыручының ихтыяры буенча эшләнде. Әмма Аллаһы балаларыныкыдай данлы иреккә ия булу өчен, Аллаһы бар иткәннәрнең һәммәсенең фанилык коллыгыннан котылу өмете бар+.

22Без яратылганнарның һәммәсенең әлегә кадәр сыкрануын һәм бала тапкан хатындай газаплануын беләбез+. 23Һәм алар гына түгел, без дә. Безгә биреләчәкләрнең беренче бүләге итеп Рухны алсак та, без тулысынча Аллаһы балалары булуыбызны – тәннәребезнең йолып алынуын түземсезләнеп көтеп, шулай ук эчтән сыкранабыз+. 24Без шул өмет белән котылдык. Әмма инде күзгә күренеп торган нәрсәгә өметләнеп булмый. Кем күргәннәренә өметләнә инде?!+
25Ә менә үзебез күрмәгән нәрсәгә өметләнәбез икән, аны сабырлык белән көтәбез.

26Шулай ук Рух та зәгыйфьлегебездә безгә ярдәм күрсәтә. Без хәтта нәрсә турында дога кылырга кирәк икәнен белмибез, ләкин Рух сүзләр белән әйтеп бирә алмаслык көрсенүләр аша безнең өчен Үзе ялвара. 27Йөрәкләрне сынаучы Аллаһы исә Рухның фикерен белә, чөнки Рух, Аллаһы ихтыяры буенча, изгеләр өчен ялвара+.

28Белгәнебезчә, Аллаһыны яратучыларга, Үзенең нияте буенча чакырган кешеләренә яхшылык булсын өчен, һәрнәрсә ярдәм итә[*]. 29Аллаһы алданрак сайлаганнарны, Үз Углына охшаш булырлар дип, алдан билгеләп куйган иде, шуның белән күп санлы туганнары арасында Гайсә беренче туган Угыл булды+. 30Ә кемнәрне алдан билгеләгән булса, Ул шуларны чакырды; кемнәрне чакырган булса, шуларны аклады; һәм кемнәрне аклаган булса, шуларга дан-шөһрәт бирде+.

Аллаһының Мәсих Гайсә аша күрсәткән мәхәббәте

31Моңа нәрсә әйтергә соң? Аллаһы безнең яклы икән, кем безгә каршы була ала+? 32Углын кызганмыйча, Аны безнең һәммәбез өчен биргән Аллаһы Аның белән бергә калган бар нәрсәне бүләк итә түгелме+? 33Аллаһы сайлаганнарны кем гаепләр? Һичкем! Аллаһы аларны гаепсез дип таба+. 34Кем аларны хөкем итә алыр? Мәсих Гайсә үлде, әмма алай гына да түгел – үледән терелтелде. Ул Аллаһының уң ягында тора һәм безнең өчен Аллаһыга ялвара+. 35Мәсих мәхәббәтеннән безне нәрсә аера алсын: михнәт яки газапмы, эзәрлекләү, ачлык яки ялангачлыкмы, хәвеф яки кылычмы+? 36Изге язмада болай дип язылган:

«Синең өчен көннең-көнендә җаныбызны кыялар,
безне сугым сарыклары итеп саныйлар»[*]+.

37Әмма боларның һәммәсен дә безне яратучы Мәсих ярдәмендә тулысынча җиңеп чыгабыз+. 38Мин инанам: үлем һәм тереклек тә, фәрештәләр һәм күктәге көчләр дә, хәзерге вә киләчәктәге нәрсәләр дә, кодрәтләр дә,+
39биеклек һәм тирәнлек тә, барлыкка китерелгән һичбер нәрсә дә безне Аллаһының Хакимебез Мәсих Гайсә аша күрсәткән мәхәббәтеннән аера алмаячак.

9

Аллаһы һәм Исраил халкы

9^1Мәсихнеке булганга хакыйкать сөйлим, алдамыйм, вөҗданым Изге Рух аркылы алдамавымны раслый:+
2йөрәгем үз халкым өчен зур кайгы һәм өзлексез газап белән тулы. 3Бу үз милләтемә, кан кардәшләремә ярдәм итә алса, үземнең каһәрләнгән һәм Мәсихтән аерылган булуымны теләр идем+. 4Алар – исраилиләр, Аллаһы аларны Үз балалары итте, Үзенең данын күрсәтте, алар белән килешүләр төзеде, Канун, гыйбадәт кылу тәртибе, вәгъдәләр бирде. 5Алар – олы аталарыбызның токымы, Мәсих кеше буларак алар арасыннан килеп чыккан. Ул – һәрнәрсәдән өстен Аллаһы, Ул мәңге данлансын[*]. Амин.

6Аллаһының сүзе гамәлгә ашмады, дип әйтеп булмый. Исраил халкының һәммәсе дә чын исраили түгел,+
7Ибраһим нәселеннән булганнарның һәммәсе дә аның чын балалары түгел бит. Изге язмада: «Синең нәселең Исхак аркылы дип саналыр»[*], – диелгән бит,+
8ягъни табигый рәвештә туган балалар Аллаһы балалары дигән сүз түгел. Аллаһының вәгъдәсе нәтиҗәсендә туган балалар Аллаһы балалары дип санала+. 9Ә вәгъдә сүзе болай булган: «Билгеләнгән вакытта әйләнеп килермен, һәм Сараның углы туган булыр»[*]+.

10Әле бу гына да түгел: Рәбиканың ике углының да атасы – атабыз Исхак+. 11-12Әмма әле игезәкләр туганчы һәм яхшы яки яман нәрсә дә булса эшләгәнче, Рәбикага: «Өлкәне кечесенә хезмәт итәчәк»[*], – дип әйтелгән булган. Моның белән Аллаһының сайлавы аларның эшләренә түгел, ә Чакыручыга бәйле булуы күрсәтелә+. 13Бу турыда Изге язмада болай язылган бит: «Мин Ягъкубны яраттым, Эсауга исә нәфрәтләндем»[*]+.

14Моннан нәрсә килеп чыга соң? Әллә Аллаһы гадел түгелме? Һич тә алай түгел!+
15Ул Мусага болай дип әйтә:

«Кемгә теләсәм, шуңа шәфкать күрсәтермен;
кемне кызганырга теләсәм, шуны кызганырмын»[*]+.

16Шуңа күрә кешенең теләге йә тырышлыгы түгел, ә Аллаһының шәфкатьлеге мәгънәгә ия. 17Изге язмада Аллаһы фиргавенгә болай дигән: «Синең аша кодрәтемне күрсәтү өчен һәм бөтен җир йөзендә исемем мәгълүм булсын дип, патша итеп куйдым Мин сине»[*]+. 18Димәк, Аллаһы теләгән кешеләренә шәфкать күрсәтә һәм теләгән кешеләрен үҗәтләндерә.

Аллаһының ачуы һәм шәфкате

19Берәрегез миннән: «Аллаһы безне ни өчен гаепли соң? Аның ихтыярына кем каршы килә ала?» – дип сорар+. 20Әй адәм, Аллаһы белән бәхәсләшергә син кем соң? Чүлмәк чүлмәкчегә: «Ни өчен мине болай итеп ясадың?»[*] – диярме+? 21Бер үк балчык кисәгеннән бер савытны махсус куллану, ә икенчесен гадәти куллану өчен ясарга хокукы юкмыни чүлмәкченең+?

22-23Аллаһы да шулай ук эшләсә, нәрсә була инде? Ул, Үзенең ачуын күрсәтергә һәм кодрәтен белдерергә теләп, һәлакәткә дучар ителгән, ачуын чыгарган савытларга зур сабырлык белән түзеп торды бит. Ул моны шәфкать күрсәтергә теләгән һәм дан өчен әзерләгән савытларына Үз данының никадәр бай икәнлеген белдерү өчен эшләде+. 24Яһүдиләрдән генә түгел, башка халыклардан да Ул чакырган шундый чүлмәкләр без+. 25Һошея китабында Аллаһы болай ди:

«Халкым булмаганны Үз халкым дип,
сөекле булмаганны сөеклем дип атармын»[*]+.
26«Һәм: „Сез Минем халкым түгел“, –
дип әйтелгән урында
алар тере Аллаһының балалары дип аталырлар»[*]+.

27Ә Ишагыйя Исраил хакында шуны әйтеп җибәрә:

«Исраил халкы диңгез ярындагы ком бөртекләре санынча күп булса да,
бик аз өлеше генә котылачак.

28Раббы җир йөзендә кешеләр өстеннән
хөкемен тәвәккәл һәм тиз тормышка ашырачак»[*]+.

29Янә Ишагыйя алдан әйткәнчә:

«Күкләр Хуҗасы Раббы безгә нәсел калдырмаган булса,
без Сәдүм каласы сыман булыр идек,

Гамура каласына тиңләшер идек»[*]+.

Исраил халкы һәм Яхшы хәбәр

30Инде нәрсә әйтик? Аллаһының аклавына омтылмаган чит халыклар Аллаһы тарафыннан аклау алдылар. Бу аклау иман аша килде+. 31Исраил исә Канун үтәү юлы аша аклану табарга омтылды, әмма моңа ирешә алмады+. 32Ни өчен? Аларның омтылулары иманга түгел, эш-гамәлләргә нигезләнгән иде бит. Алар ташка абындылар. 33Ә Изге язмада бу таш турында болай язылган:

«Менә, Сионда кешеләрне абындыра торган бер таш,
алар абынып егылачак бер кыя куям,
әмма Аңа ышанган кеше оятка калмас»[*]+.

10

10^1Имандашлар! Мин чын күңелдән Исраил халкының котылуын телим һәм бу хакта Аллаһыга дога кылам. 2Мин шаһитлык итә алам: алар үзләрен ихлас күңелдән Аллаһыга багышлаганнар, әмма бу багышлау дөрес аңлауга нигезләнмәгән+. 3Аллаһының кешеләрне ни рәвешле аклавын белмәгәнгә алар, үзләренчә акланырга омтылып, Аның хаклык юлына буйсынмадылар+. 4Мәсих бит – Канунның чиге, шуның белән иман итүче һәркемгә хаклык бирелә+.

Котылу бөтен кеше өчен

5Канун кушканны үтәп ирешелгән хаклык[*] турында Муса болай дип яза: «Канун таләпләрен үтәүче кеше алар белән яшәячәк»[*]+. 6Ә иман аша килгән хаклык турында болай диелә: «Күккә кем менәр? – дип сорама үзеңнән» (Мәсихне алып төшәргә),+
7яки: «Упкынга кем төшәр? – димә» (Мәсихне үлеләр арасыннан алып чыгарга)+. 8Изге язмада нәрсә диелә соң? «Аллаһы сүзе синең яныңда, телеңдә һәм күңелеңдә»[*]. Без игълан итә торган иман турындагы сүз бу+. 9Гайсәне Хаким[*] дип икърар итсәң һәм Аллаһының Аны үледән терелтүенә йөрәгең белән инансаң, котылачаксың+. 10Йөрәк белән иман итү Аллаһының хаклыгын[*] бирә, ә иманны тел белән тану – котылу алып килә. 11Изге язмада болай диелә: «Аңа ышанган кеше оятка калмас»[*]+. 12Яһүдиләр белән яһүди булмаганнар арасында аерма юк бит, чөнки бер Раббы – барысының да Хакиме. Аңа ялварып мөрәҗәгать итүчеләрнең һәммәсе өчен дә Ул юмарт+. 13Изге язмада болай дип язылган бит: «Раббы исемен телгә алып, Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылачак»[*]+.

14Әмма ышанмаган килеш ничек итеп Аңа ялварып мөрәҗәгать итә алырлар? Аның хакында ишетмәгән килеш, Аңа ничек иман китерә алырлар? Аның турында игълан итүче булмагач, алар ничек ишетә алырлар+? 15Әгәр игълан итәргә җибәрелмәгән булса, ничек итеп кем дә булса игълан итә алыр? Изге язмада болай дип язылган: «Яхшы хәбәр китерүчеләрнең килүе ничек куанычлы!»[*]+
16Әмма Яхшы хәбәрне барысы да кабул итмәде. Ишагыйя болай ди бит: «Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?»[*]+
17Шулай итеп, иман – Яхшы хәбәрне ишетүдән, ишетү исә Мәсих турындагы сүз аша килә+. 18Әмма болай дип сорыйм: әллә Исраил халкы шул хәбәрне ишетмәде микән? Әлбәттә, ишеттеләр:

«Аларның тавышы бөтен җир йөзенә,
сүзләре дөнья читләренә тарала»[*]+.

19Ул вакытта яңадан сорыйм: әллә Исраил халкы аңламады микән? Беренче булып Муса Аллаһы сүзләрен сөйләп:

«Мин халык булмаган кешеләр белән сезне көнләштерермен,
томана халык белән ачуландырырмын»[*], – ди+.

20Ә Ишагыйя Аллаһы сүзләрен тагын да кыюрак итеп әйтә:

«Мине эзләмәгәннәр Мине тапты,

Миннән ярдәм сорамаганнарга Мин күрендем»[*].

21Исраил халкы турында исә: «Мин тыңлаусыз һәм үзсүзле халыкка көне буе кулларымны сузып тордым»[*], – ди+.

11

Аллаһының Үз халкын кире какмавы

11^1Шулай итеп, сездән сорыйм: әллә Аллаһы Үз халкын кире кактымы? Һич тә алай түгел! Мин үзем дә Ибраһим нәселеннән, Беньямин ыругыннан булган исраилимен+. 2Аллаһы алдан ук сайлап алган халкын кире какмады. Әллә сез Изге язмада Ильяс хакында нәрсә әйтелгәнне белмисезме? Исраил халкы турында Аллаһыга зарланып, ул менә нәрсә дигән:+
3«Йа Раббым! Пәйгамбәрләреңне үтерделәр, мәзбәхләреңне җимерделәр. Бер мин генә калдым, җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине дә эзлиләр»[*]+. 4Аңа Аллаһының җавабы нинди булды соң? «Ялган илаһ Багал каршында тезләнеп, аңа табынмаган җиде мең кешене Мин Үзем өчен саклап калдым»[*]+. 5Хәзерге вакытта да Аллаһы Үз мәрхәмәте белән сайлап алган кешеләр бар, әмма алар күп түгел+. 6Аллаһының сайлавы кешеләрнең эшләренә карап түгел, мәрхәмәт белән була. Киресенчә булса, мәрхәмәт чын мәрхәмәт булмас иде бит.

7Алайса нәрсә соң? Исраил теләгәненә ирешмәде, ә сайланганнар алдылар, башкалар исә туң күңелгә әйләнделәр+. 8Изге язмада язылганча:

«Бүгенге көнгә кадәр Аллаһы аларны сизмәүчән итте,
аларга күрми торган күзләр,
ишетми торган колаклар бирде»[*]+.

9Давыт та әйтә:

«Аш табыны үзләре өчен тозак һәм ятьмә,
киртә һәм җәза булсын.

10Күзләре караңгыланып, күрмәс булсыннар,
аркалары гомерлеккә бөкрәеп калсын»[*]+.

Башка халыкларның котылуы

11Шулай булгач, сорыйм: әллә исраилиләр бөтенләй егылу өчен абындылармы? Һич юк! Абынулары башка халыкларга котылу алып килде һәм бу исраилиләрдә көнчелек уятты. 12Әгәр аларның абынулары дөньяга, уңышсызлыклары башка халыкларга мул фатихалар бирсә, исраилиләрнең Аллаһыга тулысынча буйсынуы[*] тагын да күбрәк фатиха китерер!

13Сезгә – яһүди булмаганнарга әйтәм. Яһүди булмаганнарның рәсүле буларак, үз хезмәтемне югары бәялим+. 14Үз халкымда булганнарда, шул рәвешчә көнчелек уятып, аларның кайберләрен коткара алуыма өметләнәм. 15Әгәр аларның кире кагылуы дөньяны Аллаһы белән татулаштырса, аларны кабул итүе нәрсә булыр соң? Бу – үлеләрнең терелүе булыр!+
16Аллаһыга бүләк ителгән беренче икмәк изге икән, ул камырдан пешерелгән башка икмәкләр дә изгедер. Тамыр изге икән, ботаклар да изге+.

17Әгәр зәйтүн агачының кайбер ботаклары сындырылып, калган зәйтүн ботаклары арасына син – кыргый зәйтүн агачының ботагы ялганып, зәйтүн агачының юан тамырыннан туенсаң,+
18сындырылган ботаклар алдында тәкәбберләнмә. Тәкәбберләнсәң, хәтереңә төшер: тамырны син түгел, сине тамыр тотып тора. 19Бәлки син: «Ботакларны мине ялгау өчен сындырдылар», – дип әйтерсең. 20Дөрес. Аларны иман итмәгәнгә сындырдылар, ә сине урыныңда иман итүең тотып тора. Шуңа күрә, борыныңны күтәрмә, киресенчә, сак бул! 21Аллаһы табигый ботакларны кызганмаган икән, сине дә кызганмас бит+. 22Шуның өчен, кара: Аллаһы игелекле дә, кырыс та. Ул юлдан язганнарга карата кырыс, ә инде Аның игелеклелегенә өмет багласаң, сиңа игелек кылыр. Югыйсә син дә кисеп ташланырсың. 23Әмма юлдан язганнар да, имансыз булып калмасалар, кире ялганырлар, чөнки Аллаһы аларны яңадан ялгый ала. 24Табигатең белән туры килгән кыргый зәйтүн агачыннан киселеп, бакчада үскән зәйтүн агачына табигатькә каршы ялгангансың икән, сындырылган табигый ботаклар яңадан үз агачына бигрәк тә ялганыр!

Исраил халкының котылуы

25Имандашларым, сез үзегезне акыллыга санамасын өчен, бу сернең сездән яшерен булып калуын теләмим: башка халыкларның кирәк кадәр саны Аллаһы Патшалыгына кергәнче, Исраилнең бер өлеше тискәреләнүен дәвам итәчәк. 26Шулай итеп, Изге язмада язылганча, бөтен Исраил халкы котылачак:

«Сионнан Коткаручы киләчәк
һәм имансызлыкны Ягъкуб токымыннан алып ташлаячак+.

27Мин гөнаһларын алып ташлармын,
алар белән килешүем менә шул булыр»[*].

28Яхшы хәбәргә килгәндә, исраилиләр сезнең хакка Аллаһыга дошман, ә Аллаһының сайлавына килгәндә, алар ата-бабалары хакына Аллаһының сөеклеләре булып кала+. 29Чөнки Аллаһының бүләкләре һәм чакыруы кайтарып алынмас. 30Кайчандыр сез Аллаһыга буйсынмадыгыз, ә хәзер исраилиләрнең буйсынмаулары аркасында шәфкать алдыгыз+. 31Сезгә күрсәтелгән шәфкать аркасында шәфкать алу өчен, алар да хәзер Аллаһыга буйсынмас булдылар. 32Үзенең шәфкатьлелеген күрсәтер өчен, Аллаһы кешеләрнең һәммәсен дә бусынмаучылык тоткыны итте.

33Әй, Аллаһының байлыгы ничек зур!
Зирәклеге һәм белеме никадәр тирән!
Хөкемнәре акыл ирешмәслек,
юллары эзләп тапмаслык!+
34«Раббының уй-фикерләренә кем төшенгән?
Кем киңәшче булган Аңа?»[*]+
35«Аллаһы кире кайтарырдай,
кем Аңа нәрсә дә булса биргән?»[*]+

36Һәммәсе Аңардан, Аның аша һәм Аның өчен бит. Аңа мәңгегә дан! Амин+.

12

Гайсә Мәсихтә яңа тормыш

12^1Шуңа күрә, имандашлар, Аллаһының рәхим-шәфкате белән сезгә ялварам: үзегезне Аллаһыга яраклы, тере, изге корбан итеп тәкъдим итегез. Бу сезнең Аллаһыга чын гыйбадәтегез булыр+. 2Бу дөнья гадәтләренә буйсынып, алар буенча гамәл кылмагыз, моның урынына, зиһенегезне яңартып үзгәрегез. Шуның белән Аллаһының ихтыярын – нәрсәнең яхшы, Аңа яраклы һәм камил икәнен – аныклый алырсыз+.

3Миңа бирелгән мәрхәмәт ярдәмендә сезнең һәрберегезгә әйтәм: үзегез хакында тиешлесеннән артык уйламагыз. Һәрберегез, Аллаһы биргән иман күләменчә, аек фикерле булыгыз+. 4Бердәнбер тәнебездә әгъзалар күп, аларның эшләре төрле-төрле+. 5Шулай ук без күп булсак та, Мәсихтә бер тәнне тәшкил итәбез, аерым-аерым исә һәрберебез икенчебезнең әгъзасы була+. 6Һәрберебезнең Аллаһы мәрхәмәте белән бирелгән рухи сәләте төрле: пәйгамбәрлек итү сәләте бирелгән кеше иманына күрә пәйгамбәрлек итсен+. 7Хезмәт итү сәләте бирелгән кеше хезмәт итсен, өйрәтү сәләте бирелгән өйрәтсен+. 8Башкаларның күңелен күтәрү сәләте бирелгән кеше күңелләрен күтәрсен. Үзенекен башкалар белән уртаклашучы юмарт уртаклашсын, җитәкче тырышып җитәкчелек итсен, шәфкать күрсәтүче шатланып шәфкать күрсәтсен+.

9Ихлас күңелдән бер-берегезне яратыгыз, яманлыкка нәфрәтләнегез, яхшылыкка тугры булыгыз+. 10Бер-берегезне туганнарча, эчкерсез яратыгыз, бер-берегезне уздырырга тырышып ихтирам итегез+. 11Омтылышларыгыз кимемәсен, Изге Рух сездә янып торсын, Хаким Гайсәгә хезмәт итегез. 12Өмет итеп сөенегез, михнәт чиккәндә түземле булыгыз, армый-талмый дога кылыгыз+. 13Мохтаҗ имандашларыгыз белән үзегезнекен уртаклашыгыз, кунакчыл булыгыз+. 14Үзегезне эзәрлекләүчеләргә Аллаһыдан фатиха сорагыз, аларга каргыш түгел, фатиха сорагыз+. 15Куанучылар белән бергә куаныгыз, елаучылар белән бергә елагыз+. 16Бер-берегез белән килешеп яшәгез, тәкәббер булмагыз, гади кешеләр белән аралашыгыз, үзегезне акыллыга санамагыз+.

17Беркемгә дә яманлыкка каршы яманлык кылмагыз, киресенчә, барлык кешеләр алдында игелекле эшләр кылырга тырышыгыз+. 18Әгәр мөмкин булса, кулыгыздан килгәнчә, барлык кешеләр белән дә тату яшәгез+. 19Әй, кадерле дусларым, үзегез үч алмагыз, Аллаһының ачуына урын калдырыгыз. Изге язмада болай язылган бит: «Үч алу – Минем эш, Үзем кайтарып бирәчәкмен, – ди Раббы»[*]+. 20Киресенчә, Изге язмада язылганча, «Дошманың ач булса, ашат; сусаган булса, эчәргә бир. Моны эшләп, син аның башына утлы күмер өясең[*]»+.

21Яманлыкка үзеңне җиңәргә юл куйма, яманлыкны яхшылык белән җиң.

13

Хакимияткә буйсыну

13^1Һәр кеше хакимлек итүче җитәкчеләргә буйсынсын, чөнки Аллаһы урнаштырган хакимлектән башка хакимлек юк, гамәлдәге хакимлек исә Аллаһы тарафыннан куелган+. 2Димәк, хакимлеккә каршы килүче кеше Аллаһы билгеләгәнгә каршы килә, ә каршы килүчеләр үз-үзләрен хөкемгә дучар итәрләр. 3Идарә итүчеләр яхшылык эшләүче өчен түгел, яманлык кылучы өчен куркыныч бит. Хакимлек итүчедән курыкмыйча яшәргә теләсәң, яхшылык эшлә, һәм ул сине мактар. 4Хакимлек итүче, синең мәнфәгатеңне кайгыртып, Аллаһыга хезмәт итә. Яманлык кыласың икән инде, курык! Ул тикмәгә генә кылыч тагып йөрми: Аллаһы хезмәтчесе буларак, явызлык кылучыларны Аллаһының ачуына дучар итеп җәза бирә+. 5Шулай итеп, җәза алудан куркып кына түгел, вөҗдан кушуы буенча да башлыкларга буйсынырга кирәк.

6Менә шуның өчен сез салым түлисез дә, чөнки алар, үз хезмәтләрен башкарып, Аллаһыга хезмәт итәләр. 7Шулай булгач, һәркемгә тиешлесен бирегез: салым тиешлегә – салым, имана тиешлегә имана түләгез, куркырга тиешледән куркыгыз, хөрмәткә лаеклыны хөрмәт итегез+.

Бер-берегезне яратыгыз

8Бер-берегезне яратудан тыш, беркемгә дә һичнәрсә белән дә бурычлы булып калмагыз, чөнки якынын яратучы Муса канунындагы таләпләрне үтәгән була+. 9«Зина кылма», «кеше үтермә», «урлашма», «башка берәүнекенә нәфесеңне сузма»[*] дигән һәм барлык башка әмерләр, кыскача бер сүз белән әйткәндә, «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*] дигән сүзләр белән аңлатыла+. 10Мәхәббәт башка кешегә явызлык китерми, шуңа күрә мәхәббәт – Канунның тулысынча үтәлүе ул+. 11Боларның барысын да эшләгез, чөнки сез нинди заманда яшәвегезне беләсез.

Инде безнең йокыдан уяну сәгате җитеп килә, чөнки иманга килгән вакытыбыздан котылуыбыз якынрак хәзер+. 12Төн үтеп, көн туып килә. Инде караңгылык эшләрен читкә куеп, яктылык коралларын алыйк+. 13Сыйлану вә эчкечелек, фәхешлек вә азгынлык, ызгыш-талаш вә көнчелек белән түгел, әдәп белән көн яктысындагыдай гомер итик+. 14Тормышыгыз белән Хакимебез Гайсә Мәсих идарә итсен, һәм гөнаһлы табигатегезнең азгын нәфесләрен канәгатьләндерү турында уйлаудан туктагыз+.

14

Имандашыңны хөкем итмә

14^1Иманы зәгыйфьне, фикерләр турында бәхәсләшмичә, хуплап кабул итегез+. 2Кайберәүләрнең иманы аңа һәртөрле ризыкны ашарга рөхсәт итә, ә башка берәү, иманда зәгыйфь булганга, фәкать яшелчәләр генә ашый+. 3Һәрнәрсәне ашаучы кеше һәммә нәрсәне ашамаучы кешегә кимсетеп карамасын, ашамаучы исә ашаучыны хөкем итмәсен, чөнки Аллаһы аны Үзенә кабул иткән+. 4Башканың хезмәтчесен хөкем итәргә син кем?! Ул үз хуҗасы алдында басып тора яки егыла. Торып та басачак, чөнки Хакимебез[*] аны бастырып торгызырга кодрәтле+.

5Берәүләр кайсыдыр көнне башка бер көннән мөһимрәк дип исәпли, ә башка берәү һәр көнне бертөрле дип саный. Һәркем үз фикерендә нык торсын+. 6Бер көнне икенчесеннән мөһимрәк санаган кеше Хакимебез[*] хөрмәтенә шулай эшли. Ашаган кеше Хаким хөрмәтенә ашый, чөнки Аллаһыга шөкер итә. Ашамаган кеше Хаким хакы өчен ашамый һәм Аллаһыга шөкер итә+. 7Безнең беребез дә үзе өчен яшәми һәм беребез дә үзе өчен үлми бит+. 8Әгәр яшибез икән – Хаким өчен яшибез, үләбез икән – Хаким өчен үләбез. Шуңа күрә, яшәсәк тә, үлсәк тә, без һәрвакыт Хакимнеке+. 9Мәсих нәкъ шуның өчен – үлеләр һәм тереләрнең Хакиме булу өчен үлде һәм терелде бит+. 10Шулай булгач, син ни өчен имандашыңны хөкем итәсең? Ә менә син ни өчен имандашыңа кимсетеп карыйсың? Без барыбыз да Аллаһының хөкем итү урыны алдына басачакбыз+. 11Изге язмада болай дип язылган бит:

«Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, –

Минем алда һәркем тез чүгәчәк,
һәр тел Минем Аллаһы икәнемне таныячак, – ди Раббы»[*]+.

12Безнең һәркайсыбыз үзе хакында Аллаһыга хисап тотачак+.

Имандашыгызны вәсвәсәгә салмагыз

13Шуңа күрә, бер-беребезне хөкем итүдән туктыйк. Имандашыгызны абындыра һәм ега алырдай гамәлләр эшләмәскә карар кылыгыз+. 14Хакимебез Гайсәгә иманым нигезендә һичнәрсә дә үзеннән-үзе хәрәм түгел, дип беләм һәм шуңа инанам. Әмма кеше нәрсәне дә булса хәрәм дип уйласа, ул нәрсә аның өчен хәрәм була+. 15Әгәр ашаган ризыгың имандашыңа кайгы китерә икән, димәк, син аны яратып эш итмисең. Аны ризыгың белән һәлакәткә китермә, Мәсих аның өчен дә үлде бит+. 16Үзегез яхшы дип исәпләгән нәрсәне мәсхәрәләргә юл куймагыз. 17Аллаһы Патшалыгы ризык һәм эчемлектән түгел, Изге Рух биреп торучы тәкъвалыктан, татулыктан һәм шатлыктан гыйбарәт+. 18Мәсихкә шулай хезмәт иткән кеше Аллаһыга яраклы була һәм кешеләр тарафыннан хупланыла.

19Шулай булгач, үзара тыныч-тату яшәү һәм бер-беребезне рухи яктан ныгытуга хезмәт итүче нәрсәләргә омтылыйк+. 20Ризык аркасында Аллаһының эшен җимермә: һәр ризык саф, әмма кешенең ашаган ризыгы белән башка берәүне абындыруы яхшы түгел+. 21Ит ашамау, шәраб эчмәү һәм имандашыңны абындырырлык һичнинди гамәлләр кылмау яхшы. 22Ышанган карашыңны үзең белән Аллаһы арасында гына саклап тот. Үзе дөрес дип санаган нәрсә өчен үзен хөкем итәрлек сәбәп тапмаучы бәхетле. 23Әмма ризыкны ашарга ярыймы яки юкмы дип шикләнеп тә, аны ашаган кеше хөкем ителер, чөнки болай эшләве иманга туры килми. Ә иманга туры килмәгән һәрнәрсә – гөнаһ.

15

15^1Без, көчлеләр, көчсезләрнең кимчелекләренә түзәргә тиеш һәм үз-үзебезгә ярарга тырышырга тиеш түгел+. 2Безнең һәрберебез, якыныбызны рухи яктан ныгыту өчен, аңа яхшы булсын дип, аңа ярарга тырышырга тиеш+. 3Мәсих тә Үзенә ярарга тырышмады бит. Изге язмада болай язылган: «Сине яманлаганнарның хурлаулары өстемә төште»[*]+. 4Изге язмадан ала торган чыдамлык һәм юану аша өметебез булсын дип, Изге язмадагы һәммә нәрсә безгә нәсыйхәт бирү өчен язылган+. 5Чыдамлык һәм юану чыганагы булган Аллаһы, Мәсих Гайсә үрнәгенә ияреп, үз арагызда бер фикердә булуны бирсен+. 6Шулай итеп, барыгыз бергә бер авыздан Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласын һәм Атасын данларсыз.

Яхшы хәбәрнең башка халыкларга игълан ителүе

7Шуңа күрә, Аллаһыга дан булсын өчен, Мәсих сезне кабул иткәндәй, бер-берегезне кабул итегез. 8Шуны әйтергә телим: ата-бабаларга бирелгән вәгъдәләрне расларга дип, Аллаһының тугрылыклы икәнен күрсәтү өчен, Мәсих яһүдиләргә хезмәт итәргә килде. 9Аллаһының башка халыкларга күрсәткән шәфкате өчен алар Аллаһыны данласын дип тә килде Ул. Изге язмада:

«Шуның өчен Сине чит кавемнәр арасында данлармын,
исемеңә мәдхияләр җырлармын!»[*] –

дип язылган бит+. 10Аннары тагын:

«Әй, халыклар, Аллаһы халкы белән бергә шатланыгыз!»[*] –

диелгән+. 11Һәм тагын:

«Әй халыклар, Раббыны данлагыз!

Әй кавемнәр, зурлагыз сез Аны!»[*] –

дип язылган+. 12Ишагыйя да болай ди:

«Ишай тамырыннан чыккан сабак килер
һәм халыклар белән хакимлек итү өчен күтәрелер,
алар Аңа өмет баглаячаклар»[*]+.

13Изге Рухның кодрәте аша өметегез артканнан-арта барсын өчен, өмет бирүче Аллаһы сезне иманыгызда бар шатлык һәм иминлек белән сугарсын.

Паул – башка милләтләр арасында хезмәт итүче

14Имандашларым, мин ышанам, сез игелеклелек белән тулы, бар белем белән сугарылгансыз һәм бер-берегезгә үгет-нәсыйхәт бирә беләсез. 15Шуңа да карамастан, имандашларым, бу хатымда кайбер мәсьәләләр турында шактый кыю рәвештә исегезгә төшерәм, чөнки Аллаһы Үзенең мәрхәмәте белән 16мине яһүди булмаганнарга Мәсих Гайсәнең хезмәтчесе итте. Яһүди булмаганнар Изге Рух аркылы изгеләндерелеп, Аллаһыга яраклы корбан булсын өчен, мин, Аллаһының Яхшы хәбәрен игълан итеп, рухани хезмәтен башкарам+.

17Шулай итеп, Мәсих Гайсәнеке булганлыктан, Аллаһыга хезмәт итүем белән горурлана алам. 18-19Яһүди булмаганнарны Аллаһыга буйсынучан итү өчен, Мәсих минем аша гамәл кылганнар турында гына сөйләргә батырчылык итәм. Ул боларны сүз һәм эш белән, галәмәтләр һәм могҗизалар көче ярдәмендә, Аллаһы Рухының кодрәте белән башкарды. Мин шулай Иерусалимнән Иллүрикүн өлкәсенә кадәр йөреп, Мәсих хакындагы Яхшы хәбәрне тулысынча җиткердем+. 20Ә башка берәү салган нигезгә кормас өчен, мин һәрвакыт Яхшы хәбәрне Мәсихнең исеме билгеле булмаган урыннарда белдерергә тырыша идем+. 21Изге язмада язылганча:

«Аның хакында әйтелмәгән кешеләр күрәчәкләр,
ишетмәгәннәр аңлаячаклар»[*], –

дип эшләдем+.

Паулның Римга бару нияте

22Моның өчен мин күп тапкырлар яныгызга барырга теләсәм дә, әлегәчә тоткарлыкларга очрадым+. 23Инде бу төбәкләрдә эшләү мөмкинлеге булмаганга һәм күп еллардан бирле сезгә барырга бик теләгәнлектән,+
24Испаниягә юл тотканда, яныгызга барырмын. Испаниягә барышлый, сезне күрермен һәм, сезнең белән аралашудан берникадәр ләззәтләнгәннән соң, сез мине юлга озатырсыз дип өмет итәм. 25Ә хәзер изгеләргә хезмәт итү өчен, Иерусалимгә барам,+
26чөнки Македуния белән Ахаядәге иман итүчеләр бердәмлекләре Иерусалимдәге изгеләр арасында ярлыларга акчалата ярдәм итәргә риза булдылар+. 27Алар шулай эшләргә карар кылдылар һәм, дөрестән дә, яһүди булмаганнар яһүдиләр алдында бурычлы. Яһүди булмаганнар яһүдиләрнең рухи фатихаларын уртаклашкан икән, яһүди булмаганнар матди яктан аларга ярдәм күрсәтергә тиешләр+. 28Моны башкарып чыккач һәм җыелган акчаны исән-имин аларга тапшырганнан соң, мин Испаниягә китәрмен һәм юл уңаенда яныгызда тукталырмын. 29Яныгызга килгәндә исә, Мәсихнең тулы фатихасы белән киләчәгемне беләм.

30Имандашларым, Хакимебез Гайсә Мәсих исеменнән һәм Изге Рух аша килүче мәхәббәт белән сезгә ялварам: минем белән бергә тырышлык күрсәтеп, минем өчен Аллаһыга дога кылыгыз. 31Яһүдиядәге иман итмәүчеләр миңа зыян китермәсен, һәм Иерусалимдәге изгеләр мин алып килгән акчалата ярдәмне кабул итсен өчен, дога кылыгыз+. 32Шулай итеп, Аллаһы насыйп итсә, мин, шатланып, яныгызга килермен һәм, сезнең белән аралашып, көч җыя алырмын+. 33Иминлек бирүче Аллаһы сезнең һәммәгез белән булсын! Амин+.

16

Шәхси сәламнәр

16^1Сезгә Кеңхерәйдәге иман итүчеләр бердәмлегенең ярдәмчесе, имандаш кыз кардәшебез Фойбәне тәкъдим итәм:+
2Хаким Гайсәнеке булганга, аны изгеләргә лаек булганча кабул итегез һәм аңа үзегездән тиешле ярдәм күрсәтегез, чөнки ул күпләргә һәм минем үземә дә игелек эшләде+.

3Минем белән бергә Мәсих Гайсәгә хезмәт итүче Прискиллә һәм Әкүлгә сәлам әйтегез+. 4Алар минем җаным хакына тормышларын куркыныч астына куйдылар, мин генә түгел, яһүди булмаганнарның барлык бердәмлекләре дә рәхмәт белдерәләр аларга. 5Өйләрендә җыелучы иман итүчеләр бердәмлегенә дә сәлам әйтегез.

Асия өлкәсендә Мәсихкә беренче булып иман иткән сөекле дустым Эпайнетка сәлам тапшырыгыз+. 6Сезнең өчен күп тырышлыклар куйган Мәрьямгә сәлам әйтегез. 7Минем белән бергә зинданда булган кардәш-ыруларым Андроник вә Юниягә сәлам әйтегез. Алар рәсүлләр арасында күренекле һәм Мәсихкә миннән алда иман китергәннәр. 8Хаким Гайсәнеке булган кадерле дустым Амплиәткә сәлам әйтегез. 9Минем белән бергә Мәсихкә хезмәт итүче Урбанга һәм газиз дустым Стахуска сәлам белдерегез.

10Мәсихкә хезмәттә сыналып хупланган Апеллескә сәлам әйтегез. Аристобул гаиләсендәгеләргә сәлам җиткерегез. 11Кардәш-ыруым Һирудиунга сәлам әйтегез. Нәркис өеннән булганнарның Хакимебез Гайсәгә иман итүчеләренә сәлам диегез. 12Хакимебез өчен бик тырышып хезмәт итүче Труфайна белән Труфусага сәлам әйтегез. Хаким өчен күп тырышлыклар куйган кадерле имандаш кыз туганым Персисәгә сәлам әйтегез. 13Хаким тарафыннан сайланган Руфуска һәм шулай ук анасына сәлам. Ул – минем дә анам+. 14Асункриткә, Флегүнгә, Һермискә, Патрубка, Һермаска һәм алар белән булган башка имандашларга сәлам әйтегез. 15Филолүгкә һәм Юлиягә, Нирегә һәм аның сеңлесенә, Олумпас һәм алар белән булган барлык изгеләргә сәлам әйтегез.

16Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез. Мәсихнең барлык бердәмлекләре сезгә сәлам тапшыралар+.

17Имандашлар, сездән ялварып сорыйм: үзегез өйрәнгән тәгълиматка карата бүленеш китереп чыгаручылардан һәм дөрес юлдан яздыруга сәбәп тудыручылардан сакланыгыз һәм алардан читләшегез+. 18Андый кешеләр Хакимебез Мәсихкә түгел, үзләренең карыннарына хезмәт итәләр, ышандырырлык сүзләр сөйләп һәм ялагайланып, ихлас күңеллеләрне алдыйлар+. 19Сезнең иманга буйсынуыгыз һәркемгә мәгълүм, шуңа күрә мин сезнең өчен шатланам. Әмма ләкин яхшылыкка карата зирәк, яманлыкка карата керсез күңелле булуыгызны телим+. 20Иминлек бирүче Аллаһы шайтанны тиздән аякларыгыз астына изеп ташлар. Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте сезнең белән булсын!+

21Хезмәттәшем Тимутәй һәм кардәш-ыруларым Луки, Ясун һәм Сосипатыр сезгә сәлам җибәрәләр+.

22Бу хатны язып баручы мин, Терти дә, Хаким Гайсәгә иман китергән кеше буларак сезне сәламлим.

23Мине һәм бөтен иман итүчеләр бердәмлеген өенә кабул иткән Гәй сезгә сәлам җибәрә. Шәһәр милкен саклаучы Эрасты һәм имандашыбыз Кварт та сезгә сәлам әйтәләр. [+
24][*]

25-26Аллаһыга дан! Гайсә Мәсих турында мин сөйләгән Яхшы хәбәр буенча, Ул сезне ныгытырга кодрәтле. Бу Яхшы хәбәр – борынгы заманнардан бирле яшереп тотылган, әмма хәзер ачылган сер. Мәңгелек Аллаһының әмере белән пәйгамбәрләрнең язмалары аркылы кешеләр Аңа иман китерсен һәм буйсынсын өчен, бу сер бар халыкларга игълан ителде++. 27Бердәнбер зирәк Аллаһыга Гайсә Мәсих аша мәңге дан булсын. Амин[*]+.

* 1:17 Карагыз: «Хабаккук», 2:4.

* 2:24 Карагыз: «Яхәзкыл», 36:20.

* 2:29 Карагыз: «Канун», 10:16.

* 3:4 Карагыз: «Зәбур», 50:6.

* 3:12 Карагыз: «Зәбур», 13:1-3; 52:2-4.

* 3:13 Карагыз: «Зәбур», 5:10; 139:4.

* 3:14 Карагыз: «Зәбур», 9:28.

* 3:17 Карагыз: «Зәбур», 59:7-8.

* 3:18 Карагыз: «Зәбур», 35:2.

* 3:25-26 «Хаклык», «хак» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 4:3 «Тәкъва» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 4:3 Карагыз: «Яратылыш», 15:6.

* 4:7-8 Карагыз: «Зәбур», 31:1-2.

* 4:16-17 Карагыз: «Яратылыш», 17:5.

* 4:18 Карагыз: «Яратылыш», 15:5.

* 7:7 Карагыз: «Чыгыш», 20:17; «Канун», 5:21.

* 8:2 Сине – кайбер борынгы кулъязмаларда: мине.

* 8:15 И газиз Атам! – Грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз – «Абба» – арамей телендә бирелгән.

* 8:28 Бу аятьне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: Белгәнебезчә, Аллаһы Үзен яратучыларга, Аның нияте буенча чакырылганнарга яхшылык булсын өчен, һәрнәрсәдә алар белән бергә эш итә.

* 8:36 Карагыз: «Зәбур», 43:23.

* 9:5 Икенче җөмләне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: Һәрнәрсәдән өстен Аллаһы мәңге данлансын.

* 9:7 Карагыз: «Яратылыш», 21:12.

* 9:9 Карагыз: «Яратылыш», 18:10, 14.

* 9:11-12 Карагыз: «Яратылыш», 25:23.

* 9:13 Карагыз: «Малахи», 1:2-3.

* 9:15 Карагыз: «Чыгыш», 33:19.

* 9:17 Карагыз: «Чыгыш», 9:16.

* 9:20 Карагыз: «Ишагыйя», 29:16; 45:9.

* 9:25 Карагыз: «Һошея», 2:23.

* 9:26 Карагыз: «Һошея», 1:10.

* 9:27-28 Карагыз: «Ишагыйя», 10:22-23.

* 9:29 Карагыз: «Ишагыйя», 1:9.

* 9:33 Карагыз: «Ишагыйя», 8:14; 28:16.

* 10:5 «Хаклык» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 10:5 Карагыз: «Левиләр», 18:5.

* 10:6-8 Карагыз: «Канун», 30:11-14.

* 10:9 Хаким – моны «Раббы» дип тә аңларга мөмкин.

* 10:10 Хаклыгын – ягъни аклавын.

* 10:11 Карагыз: «Ишагыйя», 28:16.

* 10:13 Карагыз: «Йоил», 2:32.

* 10:15 Карагыз: «Ишагыйя», 52:7; «Нахум», 1:15.

* 10:16 Карагыз: «Ишагыйя», 53:1.

* 10:18 Карагыз: «Зәбур», 18:5.

* 10:19 Карагыз: «Канун», 32:21.

* 10:20 Карагыз: «Ишагыйя», 65:1.

* 10:21 Карагыз: «Ишагыйя», 65:2.

* 11:3 Карагыз: «III Патшалар», 19:10-14.

* 11:4 Карагыз: «III Патшалар», 19:18.

* 11:8 Карагыз: «Канун», 29:4; «Ишагыйя», 29:10.

* 11:9-10 Карагыз: «Зәбур», 68:23-24.

* 11:12 …исраилиләрнең Аллаһыга тулысынча буйсынуы… – Бу сүзләрне «исраилиләрнең саны кирәк кадәр булуы» дип тә аңларга мөмкин.

* 11:26-27 Карагыз: «Ишагыйя», 59:20-21; 27:9; «Иремия», 31:33-34.

* 11:34 Карагыз: «Ишагыйя», 40:13.

* 11:35 Карагыз: «Әюб», 41:3.

* 12:19 Карагыз: «Канун», 32:35.

* 12:20 …син аның башына утлы күмер өясең – Бу сүзләр «Син аны оялтырсың» дигән мәгънәгә ия (карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 25:21-22).

* 13:9 Карагыз: «Чыгыш», 20:13-15, 17; «Канун», 5:17-19, 21.

* 13:9 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

* 14:4 Хакимебез – «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Хаким» һәм «Раббы» бер сүз белән бирелә.

* 14:6 Хакимебез – «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. (Дүртенче аятьне карагыз.)

* 14:11 Карагыз: «Ишагыйя», 45:23.

* 15:3 Карагыз: «Зәбур», 68:10.

* 15:9 Карагыз: «Зәбур», 17:50; «II Патшалар», 22:50.

* 15:10 Карагыз: «Канун», 32:43.

* 15:11 Карагыз: «Зәбур», 116:1.

* 15:12 Карагыз: «Ишагыйя», 11:1, 10.

* 15:21 Карагыз: «Ишагыйя», 52:15.

* 16:24 Кайбер кулъязмаларда 24 нче аять тә бар: «Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең һәммәгез белән булсын! Амин».

* 16:25-27 Кайбер кулъязмаларда 25-27 нче аятьләр юк.

+ 1:2 Лүк 1:69-70, Титуска хат 1:1-2
+ 1:3 Маттай 1:1
+ 1:5 Рәсүлләр 9:15
+ 1:7 I Көринтлеләргә хат 1:2

+ 1:8 Римлыларга хат 16:19, Филиппуйлыларга хат 1:3, II Тимутәйгә хат 1:3, Филимунга хат 1:4

+ 1:9 Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 1:23, Филиппуйлыларга хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 2:5

+ 1:10 Римлыларга хат 15:32

+ 1:13 Римлыларга хат 15:22-23, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18, Филиппуйлыларга хат 4:17

+ 1:14 I Көринтлеләргә хат 9:16

+ 1:16 Марк 8:38, Филиппуйлыларга хат 1:20, Римлыларга хат 2:9-10, I Көринтлеләргә хат 1:18

+ 1:17 Римлыларга хат 3:21, Хабаккук 2:4, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Гыйбриләргә хат 10:38

+ 1:18 Эфеслеләргә хат 5:6, Көлессәйлеләргә хат 3:6

+ 1:19 Рәсүлләр 14:17, Рәсүлләр 17:24-27

+ 1:20 Зәбур 18:2-5

+ 1:21 IV Патшалар 17:15, Иремия 2:5, Эфеслеләргә хат 4:17-18

+ 1:22 Гыйбрәтле сүзләр 21:30, Ишагыйя 44:25, I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 1:23 Чыгыш 20:4-5, Канун 4:16-18, Зәбур 105:20, Иремия 2:11, Яхәзкыл 8:10

+ 1:24 Зәбур 80:13, Яхәзкыл 20:25
+ 1:25 Иремия 10:14
+ 1:26 Көлессәйлеләргә хат 3:5
+ 1:27 Левиләр 18:22, Левиләр 20:13
+ 1:31 II Тимутәйгә хат 3:2-4
+ 1:32 Римлыларга хат 6:21

+ 2:1 II Патшалар 12:5-7, Маттай 7:2, Лүк 6:37, Яхъя 8:7

+ 2:4 II Петердән хат 3:9, II Петердән хат 3:15, Ачылыш 2:21

+ 2:5 Ягъкубтан хат 5:3

+ 2:6 Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 2:9 I Петердән хат 4:17, Римлыларга хат 1:16, Яхәзкыл 18:20

+ 2:10 Ишагыйя 57:19, I Петердән хат 1:7

+ 2:11 Канун 10:17, Маттай 22:16, Лүк 20:21, Рәсүлләр 10:34

+ 2:12 I Көринтлеләргә хат 9:21
+ 2:13 Лүк 11:28, Ягъкубтан хат 1:22-23
+ 2:15 Иремия 31:33, Вәгазьче 12:14

+ 2:17 Римлыларга хат 3:27, Римлыларга хат 9:4-5

+ 2:19 Яхъя 9:40
+ 2:21 Чыгыш 20:15, Маттай 23:3
+ 2:22 Чыгыш 20:14
+ 2:24 Ишагыйя 52:5, Яхәзкыл 36:20
+ 2:25 Гәләтиялеләргә хат 5:3
+ 2:26 Эфеслеләргә хат 2:11
+ 2:27 II Көринтлеләргә хат 3:6, Маттай 12:41

+ 2:28 Римлыларга хат 9:6-8, I Көринтлеләргә хат 7:19

+ 2:29 Канун 10:16, Канун 30:6, Иремия 4:4, Эфеслеләргә хат 2:11, Филиппуйлыларга хат 3:3, Көлессәйлеләргә хат 2:11, II Көринтлеләргә хат 10:18

+ 3:1 Яхъя 4:22

+ 3:2 Канун 4:8, Зәбур 147:9

+ 3:3 Римлыларга хат 9:6, II Тимутәйгә хат 2:13

+ 3:4 Зәбур 50:6

+ 3:7 Римлыларга хат 9:19

+ 3:8 Римлыларга хат 6:1, Римлыларга хат 6:15, II Көринтлеләргә хат 6:8

+ 3:9 Римлыларга хат 5:12, Гәләтиялеләргә хат 3:22, Римлыларга хат 1:18-32, Римлыларга хат 2

+ 3:12 Зәбур 13:1-3, Вәгазьче 7:20
+ 3:13 Зәбур 5:10, Зәбур 139:4
+ 3:14 Зәбур 9:28
+ 3:17 Гыйбрәтле сүзләр 1:16, Ишагыйя 59:7-8
+ 3:18 Зәбур 35:2

+ 3:20 Зәбур 142:2, Рәсүлләр 13:39, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Римлыларга хат 7:7

+ 3:21 Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Лүк 24:27, Рәсүлләр 10:43

+ 3:23 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Зәбур 142:2, Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, I Яхъядан хат 1:8-10

+ 3:24 Титуска хат 3:7

+ 3:25 Яхъя 1:29, I Яхъядан хат 2:2, Рәсүлләр 17:30, Римлыларга хат 2:4

+ 3:27 Римлыларга хат 2:17, I Көринтлеләргә хат 1:29, Эфеслеләргә хат 2:9

+ 3:28 Рәсүлләр 13:39

+ 3:29 Римлыларга хат 9:24, Римлыларга хат 10:12

+ 3:30 Канун 6:4-5, Гәләтиялеләргә хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 3:8

+ 3:31 Маттай 5:17

+ 4:3 Яратылыш 15:6, Ягъкубтан хат 2:23, Гәләтиялеләргә хат 3:6

+ 4:5 Римлыларга хат 3:22
+ 4:6 Зәбур 31:1-2
+ 4:8 II Көринтлеләргә хат 5:19
+ 4:9 Римлыларга хат 3:30
+ 4:11 Яратылыш 15:6, Яратылыш 17:10

+ 4:13 Яратылыш 17:4-6, Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 7:6

+ 4:14 Гәләтиялеләргә хат 3:17-18

+ 4:15 I Көринтлеләргә хат 15:56, Гәләтиялеләргә хат 3:10, Римлыларга хат 7:7

+ 4:16 Гәләтиялеләргә хат 3:22
+ 4:17 Яратылыш 17:5, Яхъя 5:21
+ 4:18 Яратылыш 15:5

+ 4:19 Яратылыш 17:17, Гыйбриләргә хат 11:12, Яратылыш 18:11

+ 4:22 Яратылыш 15:6

+ 4:24 I Көринтлеләргә хат 9:9-10, Римлыларга хат 10:9

+ 4:25 Маттай 20:28, Гәләтиялеләргә хат 1:4, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 5:1 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 5:2 Римлыларга хат 8:17, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 5:3 Маттай 5:11-12, II Көринтлеләргә хат 12:10, Ягъкубтан хат 1:3-4

+ 5:5 Рәсүлләр 2:17, Титуска хат 3:6

+ 5:8 Яхъя 3:16, I Яхъядан хат 4:10

+ 5:9 Римлыларга хат 3:25, Маттай 3:7, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 5:10 II Көринтлеләргә хат 5:18-20, Эфеслеләргә хат 2:16, Көлессәйлеләргә хат 1:20-21

+ 5:12 Яратылыш 3:6, Ягъкубтан хат 1:15, Римлыларга хат 6:23, Римлыларга хат 3:9, Эфеслеләргә хат 2:3

+ 5:13 Римлыларга хат 3:20

+ 5:14 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:15 I Көринтлеләргә хат 15:21, II Көринтлеләргә хат 5:14

+ 5:16 Ишагыйя 53:11
+ 5:17 Ачылыш 22:5
+ 5:18 Яхъя 12:32
+ 5:19 Гыйбриләргә хат 5:8
+ 5:20 Гәләтиялеләргә хат 3:19
+ 5:21 Яхъя 1:17

+ 6:2 I Петердән хат 2:24, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 6:4 I Петердән хат 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:27, II Көринтлеләргә хат 5:17, Эфеслеләргә хат 4:24, Көлессәйлеләргә хат 2:12, Көлессәйлеләргә хат 3:10

+ 6:5 II Көринтлеләргә хат 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:10

+ 6:6 Гәләтиялеләргә хат 2:19-20, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 6:7 I Петердән хат 4:1
+ 6:8 II Тимутәйгә хат 2:11, Ачылыш 20:4
+ 6:9 Римлыларга хат 14:9, Ачылыш 1:18
+ 6:10 Гыйбриләргә хат 7:27
+ 6:12 Зәбур 18:14

+ 6:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5, Римлыларга хат 12:1

+ 6:16 Яхъя 8:34

+ 6:18 Яхъя 8:32, Яхъя 8:34, Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 6:22 I Көринтлеләргә хат 7:22

+ 6:23 Ягъкубтан хат 1:15, Римлыларга хат 5:12

+ 7:2 I Көринтлеләргә хат 7:39

+ 7:3 Маттай 5:32

+ 7:4 Гәләтиялеләргә хат 5:22, Эфеслеләргә хат 5:19, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:18, Эфеслеләргә хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 7:6 Римлыларга хат 6:4

+ 7:7 Римлыларга хат 3:20, Римлыларга хат 4:15, Чыгыш 20:17

+ 7:8 I Көринтлеләргә хат 15:56
+ 7:10 Левиләр 18:5
+ 7:12 Канун 4:8, Зәбур 18:8-9
+ 7:15 Гәләтиялеләргә хат 5:17
+ 7:16 I Тимутәйгә хат 1:8
+ 7:18 Яратылыш 6:5, Әюб 14:4, Зәбур 50:5
+ 7:19 Гәләтиялеләргә хат 5:17
+ 7:22 Зәбур 1:2

+ 7:23 I Петердән хат 2:11, Гәләтиялеләргә хат 5:17

+ 8:2 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 8:3 Гыйбриләргә хат 7:18, Филиппуйлыларга хат 2:7, Левиләр 16:5, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 8:4 Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:25

+ 8:5 Гәләтиялеләргә хат 5:19-25

+ 8:7 Ягъкубтан хат 4:4, I Көринтлеләргә хат 2:14

+ 8:9 I Көринтлеләргә хат 3:16, I Көринтлеләргә хат 6:19, II Көринтлеләргә хат 6:16, I Яхъядан хат 3:24, I Петердән хат 1:11, Яһүдәдән хат 1:19

+ 8:11 Яхъя 5:21, Рәсүлләр 2:24

+ 8:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5, Левиләр 18:5

+ 8:14 Канун 14:1, Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1

+ 8:15 II Тимутәйгә хат 1:7, I Көринтлеләргә хат 2:12

+ 8:16 I Яхъядан хат 3:2, Гәләтиялеләргә хат 3:26, Эфеслеләргә хат 1:5, I Яхъядан хат 3:24, II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 8:17 Гәләтиялеләргә хат 3:29, Гәләтиялеләргә хат 4:7, Эфеслеләргә хат 3:6, Титуска хат 3:7, II Көринтлеләргә хат 1:5, Филиппуйлыларга хат 3:10, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Петердән хат 5:1, Римлыларга хат 5:2, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:18 II Көринтлеләргә хат 4:17
+ 8:20 Яратылыш 3:17-19, Вәгазьче 1:2
+ 8:22 Иремия 12:4, Иремия 12:11

+ 8:23 II Көринтлеләргә хат 5:2, Гәләтиялеләргә хат 5:5

+ 8:24 II Көринтлеләргә хат 4:18, Гыйбриләргә хат 11:1

+ 8:27 I Патшалар 16:7, III Патшалар 8:39, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Иремия 11:20

+ 8:29 Маттай 28:10, Яхъя 20:17, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Гыйбриләргә хат 2:11, I Яхъядан хат 3:2, II Көринтлеләргә хат 3:18, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:30 Яхъя 17:22
+ 8:31 Саннар 14:9, Зәбур 117:6
+ 8:32 Яхъя 3:16

+ 8:33 Марк 13:20, Лүк 18:7, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1, Ишагыйя 50:8

+ 8:34 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, I Яхъядан хат 2:1, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә хат 7:25

+ 8:35 Җырлар җыры 8:6
+ 8:36 Зәбур 43:23, I Көринтлеләргә хат 4:9
+ 8:37 Яхъя 16:33, I Көринтлеләргә хат 15:57

+ 8:38 I Петердән хат 3:22, I Көринтлеләргә хат 15:24, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 9:1 II Көринтлеләргә хат 11:10, I Тимутәйгә хат 2:7, Римлыларга хат 1:9, Филиппуйлыларга хат 1:8

+ 9:3 I Көринтлеләргә хат 16:22, Гәләтиялеләргә хат 1:8

+ 9:6 Римлыларга хат 3:3, Яхъя 1:47, Римлыларга хат 2:28

+ 9:7 Яратылыш 21:12, Гыйбриләргә хат 11:17

+ 9:8 Гәләтиялеләргә хат 4:23, Гәләтиялеләргә хат 4:28

+ 9:9 Яратылыш 18:10
+ 9:10 Яратылыш 25:21
+ 9:11 Яратылыш 25:23
+ 9:13 Малахи 1:2-3
+ 9:14 Канун 32:4, Әюб 34:10
+ 9:15 Чыгыш 33:19
+ 9:17 Чыгыш 9:16
+ 9:19 II Елъязма 20:6, Римлыларга хат 3:7

+ 9:20 Әюб 9:32, Әюб 33:13, Әюб 39:32, Вәгазьче 6:10, Ишагыйя 29:16, Ишагыйя 45:9-10, Иремия 18:6

+ 9:21 Ишагыйя 64:8, Иремия 18:6, II Тимутәйгә хат 2:20

+ 9:22 Гыйбрәтле сүзләр 16:4
+ 9:24 Римлыларга хат 3:29
+ 9:25 Һошея 2:23, I Петердән хат 2:10
+ 9:26 Һошея 1:10
+ 9:28 Ишагыйя 10:22-23
+ 9:29 Ишагыйя 1:9

+ 9:30 Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:24

+ 9:31 Гәләтиялеләргә хат 5:4, Римлыларга хат 11:7, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 9:33 Ишагыйя 8:14, Ишагыйя 28:16, I Петердән хат 2:6-8, Римлыларга хат 10:11

+ 10:2 Рәсүлләр 21:20

+ 10:3 Римлыларга хат 1:17, Римлыларга хат 3:21

+ 10:4 Маттай 5:17, Гәләтиялеләргә хат 3:24

+ 10:5 Левиләр 18:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 10:6 Канун 9:4, Канун 30:12
+ 10:7 Ачылыш 9:1
+ 10:8 Канун 30:12-14

+ 10:9 Маттай 10:32, Лүк 12:8, Марк 16:16, Рәсүлләр 16:31

+ 10:11 Ишагыйя 28:16, I Петердән хат 2:6, Римлыларга хат 9:33

+ 10:12 Рәсүлләр 10:34-36, Римлыларга хат 3:29

+ 10:13 Йоил 2:32, Рәсүлләр 2:21
+ 10:14 Рәсүлләр 8:31
+ 10:15 Ишагыйя 52:7
+ 10:16 Ишагыйя 53:1, Яхъя 12:38
+ 10:17 Гәләтиялеләргә хат 3:2
+ 10:18 Зәбур 18:5
+ 10:19 Канун 32:21
+ 10:21 Ишагыйя 65:1-2

+ 11:1 Иремия 31:37, Иремия 33:24, II Көринтлеләргә хат 11:22, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 11:2 I Патшалар 12:22, Зәбур 93:4
+ 11:3 III Патшалар 19:10, III Патшалар 19:14
+ 11:4 III Патшалар 19:18
+ 11:5 Ишагыйя 10:22, Римлыларга хат 9:27
+ 11:7 Римлыларга хат 9:31
+ 11:8 Ишагыйя 29:10, Канун 29:4
+ 11:10 Зәбур 68:23-24
+ 11:13 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 15:16

+ 11:15 Лүк 15:24, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13, Ачылыш 3:1

+ 11:16 Саннар 15:18-21, Яхәзкыл 44:30
+ 11:17 Иремия 11:16, Яхъя 15:5
+ 11:21 I Көринтлеләргә хат 10:12
+ 11:26 Ишагыйя 27:9, Ишагыйя 59:20-21
+ 11:28 Канун 10:15

+ 11:30 Эфеслеләргә хат 2:2, Көлессәйлеләргә хат 1:21, Титуска хат 3:3

+ 11:33 Ишагыйя 28:29, Көлессәйлеләргә хат 2:3, Зәбур 35:7, Зәбур 138:6

+ 11:34 Ишагыйя 40:13, I Көринтлеләргә хат 2:16

+ 11:35 Әюб 35:7, Әюб 41:11

+ 11:36 I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә хат 2:10, II Петердән хат 3:18, Эфеслеләргә хат 3:21

+ 12:1 Римлыларга хат 6:13

+ 12:2 Эфеслеләргә хат 5:17, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3, II Көринтлеләргә хат 4:16, Эфеслеләргә хат 4:23

+ 12:3 Эфеслеләргә хат 3:2, Вәгазьче 7:16

+ 12:4 I Көринтлеләргә хат 12:12-14, Эфеслеләргә хат 4:16

+ 12:5 I Көринтлеләргә хат 10:17, I Көринтлеләргә хат 12:27, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 12:6 I Петердән хат 4:10, I Көринтлеләргә хат 12:4

+ 12:7 I Көринтлеләргә хат 12:5

+ 12:8 I Тимутәйгә хат 5:17, II Көринтлеләргә хат 9:7

+ 12:9 I Петердән хат 1:22, I Тимутәйгә хат 1:5, Зәбур 96:10, Амос 5:15

+ 12:10 Яхъя 13:34, I Петердән хат 1:22, II Петердән хат 1:7, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9, Гыйбриләргә хат 13:1, Филиппуйлыларга хат 2:3

+ 12:12 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 12:13 Римлыларга хат 15:25, I Көринтлеләргә хат 16:1, I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:14 Әюб 31:29-30, Маттай 5:44, I Петердән хат 3:9

+ 12:15 I Көринтлеләргә хат 12:26

+ 12:16 I Петердән хат 3:8, Филиппуйлыларга хат 2:2

+ 12:17 Левиләр 19:18, I Петердән хат 3:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:15

+ 12:18 Марк 9:50, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

+ 12:19 Гыйбрәтле сүзләр 20:22, Канун 32:35, Гыйбриләргә хат 10:30

+ 12:20 IV Патшалар 6:22, II Елъязма 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 25:21-22, Маттай 5:44, Гыйбрәтле сүзләр 25:21-22

+ 13:1 I Петердән хат 2:13, Титуска хат 3:1

+ 13:4 I Петердән хат 2:14, II Елъязма 19:6

+ 13:7 I Петердән хат 2:17, Маттай 17:27, Маттай 22:21, Марк 12:17

+ 13:8 Левиләр 19:13, Яхъя 13:34
+ 13:9 Чыгыш 20:13-17, Левиләр 19:18
+ 13:10 Яхъя 14:15
+ 13:11 Эфеслеләргә хат 5:14

+ 13:12 Яхъя 1:9, Яхъя 8:12, I Яхъядан хат 2:8, Эфеслеләргә хат 5:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 5:11, Эфеслеләргә хат 6:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 13:13 I Тессалуникәлеләргә хат 4:12

+ 13:14 Гәләтиялеләргә хат 3:27, Ягъкубтан хат 4:1, I Петердән хат 2:11, Римлыларга хат 7:23, Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:24

+ 14:1 Римлыларга хат 15:1, I Көринтлеләргә хат 8:9-11, I Көринтлеләргә хат 9:22

+ 14:2 Даниил 1:12, I Тимутәйгә хат 4:3
+ 14:3 Көлессәйлеләргә хат 2:16
+ 14:4 Маттай 7:1, Ягъкубтан хат 4:11

+ 14:5 Гәләтиялеләргә хат 4:10, Көлессәйлеләргә хат 2:16

+ 14:6 Маттай 15:36, I Көринтлеләргә хат 10:30-31

+ 14:7 Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 14:8 I Петердән хат 4:2, Гәләтиялеләргә хат 2:20, II Көринтлеләргә хат 5:15, Филиппуйлыларга хат 1:20

+ 14:9 I Тессалуникәлеләргә хат 5:10

+ 14:10 Маттай 7:1, Лүк 6:37, II Көринтлеләргә хат 5:10

+ 14:11 Ишагыйя 49:18, Иремия 22:24, Ишагыйя 45:23, Филиппуйлыларга хат 2:10-11

+ 14:12 Маттай 12:36, Маттай 25:19, Гәләтиялеләргә хат 6:5

+ 14:13 Маттай 7:1

+ 14:14 Левиләр 11:2, Канун 14:3, Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, I Көринтлеләргә хат 8:8

+ 14:15 I Көринтлеләргә хат 8:11

+ 14:17 Көлессәйлеләргә хат 2:16, Гыйбриләргә хат 9:10, Гәләтиялеләргә хат 5:22

+ 14:19 II Тимутәйгә хат 2:22

+ 14:20 Титуска хат 1:15, I Көринтлеләргә хат 8:9-13

+ 15:1 Римлыларга хат 14:1, Гәләтиялеләргә хат 6:2

+ 15:2 Филиппуйлыларга хат 2:4-5

+ 15:3 Филиппуйлыларга хат 2:5, Филиппуйлыларга хат 2:8, Зәбур 68:10

+ 15:4 Римлыларга хат 4:23-24

+ 15:5 Римлыларга хат 12:16

+ 15:9 Римлыларга хат 3:29, II Патшалар 22:50, Зәбур 17:50

+ 15:10 Канун 32:43
+ 15:11 Зәбур 116:1
+ 15:12 Ишагыйя 11:10
+ 15:16 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 11:13

+ 15:19 Рәсүлләр 15:12, II Көринтлеләргә хат 12:12

+ 15:20 I Көринтлеләргә хат 3:10-11

+ 15:21 Ишагыйя 52:15

+ 15:22 Римлыларга хат 1:13, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18

+ 15:23 Рәсүлләр 19:21

+ 15:25 Рәсүлләр 24:17, I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 9:1

+ 15:26 Рәсүлләр 19:21, II Көринтлеләргә хат 8:4

+ 15:27 I Көринтлеләргә хат 9:11

+ 15:31 II Көринтлеләргә хат 1:10-11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:2

+ 15:32 Римлыларга хат 1:10

+ 15:33 II Көринтлеләргә хат 13:11, Филиппуйлыларга хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:23, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 13:20

+ 16:1 Рәсүлләр 18:18

+ 16:2 Филиппуйлыларга хат 2:29

+ 16:3 Рәсүлләр 18:2, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19

+ 16:5 Көлессәйлеләргә хат 4:15

+ 16:13 Марк 15:21

+ 16:16 I Петердән хат 5:14, I Көринтлеләргә хат 16:20, II Көринтлеләргә хат 13:12, I Тессалуникәлеләргә хат 5:26

+ 16:17 I Тимутәйгә хат 6:3, II Яхъядан хат 1:10

+ 16:18 II Петердән хат 2:3, Көлессәйлеләргә хат 2:4

+ 16:19 Римлыларга хат 1:8
+ 16:20 Римлыларга хат 15:33, Яратылыш 3:15
+ 16:21 Рәсүлләр 16:1
+ 16:23 I Көринтлеләргә хат 1:14

+ 16:25 Эфеслеләргә хат 1:9, Көлессәйлеләргә хат 1:26

+ 16:26 Көлессәйлеләргә хат 4:3-4

+ 16:27 Яһүдәдән хат 1:24-25

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Римлыларга Хат

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек